Het Ayttablomke of Winterakoniet – een persoonlijke cirkel rond

Eind februari van dit jaar ging voor mij een lang gekoesterde wens in vervulling. Ik bezocht de oudste Botanische tuin ter wereld, de Orto Botanico di Padova in Padua Italië. Daar zag ik de Winterakoniet groeien. Voor mij voelde dat als een bijzonder moment, alsof een cirkel rond was.

Stinzenplant uit Italië

De Winterakoniet (Eranthis hyemalis) behoort tot de stinzenflora en bloeit al zeer vroeg in het voorjaar. In het wild komt de plant onder andere voor in de heuvels van grote delen van Italië. Volgens de Friese overlevering zou dit bolgewas in Friesland zijn ingevoerd door Viglius, destijds ook een soort van botanicus, en zijn geplant op de Aytta State in Swichum, het familiegoed van de familie Van Aytta, onder de rook van Leeuwarden.

Eeuw van de botanici

Viglius was een van de invloedrijkste Friezen van zijn tijd. Hij studeerde in Leuven en Frankrijk en werd op 25-jarige leeftijd hoogleraar rechten in Padua. Later vervulde hij belangrijke functies binnen het bestuur van het rijk van Karel V, onder meer als lid en later president van de Geheime Raad in Mechelen. Hij werkte en woonde in verschillende delen van Europa, waaronder Duitsland, Mechelen en Brussel.

In de zestiende eeuw, de tijd waarin Viglius leefde, bloeide ook de studie van planten. De beroemde kruidenboeken van botanici als Rembert Dodoens en Matthias de Lobel beschreven planten, hun vindplaatsen en hun mogelijke werking op de mens. De Lobel verbleef zelf in Padua en vermeldde dat de Winterakoniet voorkomt in de heuvels rond de stad.

Friesland, Italië en Groningen

Of Viglius daadwerkelijk bolletjes van deze plant uit Italië heeft meegenomen naar Friesland weten we niet zeker. Het is goed mogelijk, gezien zijn verblijf in Padua en zijn brede belangstelling, maar hard bewijs ontbreekt helaas. Ook kan het zijn dat de plant pas later, bijvoorbeeld in de negentiende eeuw, op de plek van de voormalige Aytta State is aangeplant.

Toch blijft het een mooie gedachte dat dit kleine, gele voorjaarsbloempje een directe verbinding vormt tussen Friesland en Italië, maar ook weer naar de eerste voorjaarsbloeier in de botanische tuin Domies Toen in Pieterburen. Voor mij kreeg die gedachte extra betekenis toen ik in Padua de Winterakoniet zag bloeien. Even leek het alsof het Friese Ayttablomke mij daar, in die eeuwenoude botanische tuin, stond op te wachten. De Winterakoniet, het zou zo mooi zijn als er ook een Groninger naam voor deze plant zou zijn.

Tekst en beeld: Jan-Willem Zwart, De Kruidhof Hortus van Fryslân