Onthullingen uit nestkasten

In 2025 ontving NESTKAST – een netwerk bestaande uit nestkastcontroleurs en ringers, NIOO-KNAW, het Vogeltrekstation en Sovon Vogelonderzoek Nederland – gegevens uit meer dan 16.000 nestkasten en ruim 11.600 broedsels, verspreid over Nederland en Vlaanderen. Uit deze gegevens ontstaat een gedetailleerd beeld van hoe vogels reageren op een snel veranderend klimaat. In hun recent verschenen jaarverslag over 2025 zijn tal van interessante en verrassende verhalen te vinden.

Vroeg aan de leg

Een van de meest in het oog springende ontwikkelingen was de vroege start van het broedseizoen. Soorten als de koolmees en pimpelmees begonnen aanzienlijk eerder aan de eileg dan enkele decennia geleden gebruikelijk was. De gemiddelde eerste eileg van koolmezen lag rond 10 april, terwijl pimpelmezen al rond 6 april begonnen. Het gaat om een verschuiving van ruim twee weken ten opzichte van de jaren tachtig (figuur 1), en dat is geen toeval.

De timing blijkt nauw verbonden met de temperatuur. In warme lentes komen rupsen – het hoofdvoedsel voor jonge mezen – eerder massaal beschikbaar. Om hun jongen precies op het juiste moment voldoende rupsen te kunnen voeren, passen de vogels hun timing, ofwel broedkalender, daarop aan.

Te vroeg begonnen?

Toch blijkt dat afstemmen minder eenvoudig dan het lijkt. Veel mezen begonnen nét iets te vroeg met het leggen van eieren. Om dat te compenseren, stelden ze het daadwerkelijke broeden heel subtiel uit – gemiddeld slechts een halve dag. Zo’n minuscule verschuiving laat zien hoe extreem precies hun broedstrategie moet aansluiten op de omgeving. Zelfs kleine afwijkingen kunnen al invloed hebben op het uiteindelijke nestresultaat.

Toch verliep het seizoen voor veel standvogels verrassend goed. Koolmezen en pimpelmezen kenden een hoog nestsucces en brachten veel jongen groot (figuur 1 en 2). Tegelijkertijd is er een interessante trend zichtbaar: het aantal eieren per nest neemt licht af. Bij koolmezen bleef de legselgrootte zelfs onder het langjarig gemiddelde. Dat zou kunnen duiden op onderliggende stressfactoren, zoals veranderingen in voedselkwaliteit of blootstelling aan schadelijke stoffen, waaronder pesticiden.

Te laat aangekomen

Niet alle vogelsoorten plukten echter de vruchten van de vroege lente. Voor trekvogels zoals de bonte vliegenvanger pakte het seizoen juist minder gunstig uit. Omdat deze soort de winter in Afrika doorbrengt, stemmen ze hun broedschema af op omstandigheden ver buiten Europa. Daardoor komen ze in het voorjaar vaak pas aan wanneer de piek in voedsel – vooral insecten – al voorbij is. In 2025 zorgde die mismatch in timing voor een duidelijk lager nestsucces. Dit scherpe contrast tussen standvogels, die hun broedperiode wél voldoende weten te verschuiven, en trekvogels die daarin worden beperkt, vormt een belangrijk signaal van hoe klimaatverandering de natuur op verschillende manieren beïnvloedt.

Bijzonder paar in beeld

Naast deze bredere patronen kwamen ook enkele opmerkelijke individuele gevallen naar voren. Op het erf van Natuurhoeve Grenslicht in Woold speelde zich dit voorjaar een bijzondere gebeurtenis af: in een van de nestkasten van Beleef de Lente bleek onverwacht een hybride roodstaartpaar te broeden. Waar normaal alleen gekraagde roodstaarten nestelen en de zwarte roodstaart slechts incidenteel voorbijkomt, vormde zich dit jaar een uniek koppel van een vrouwtje gekraagde roodstaart en een mannetje zwarte roodstaart – en dat precies voor de camera. Wat begon als een verrassende vondst toen de nestcamera op 15 mei werd aangezet, groeide uit tot een uiterst zeldzame waarneming. Het paar bracht maar liefst zes gezonde, hybride jongen groot, die door beide ouders werden gevoerd en op 5 juni uitvlogen. Hybride roodstaarten zijn in Europa zeldzaam en dit inkijkje in het broedproces van een gemengd paar is dus heel bijzonder. Het gezin bleef nog enkele dagen in de buurt van de hooiberg en boomgaard, waarna ze vertrokken.

Draaihalzen in Drenthe

In Drenthe sloeg een kleine groep ringers de handen ineen om de draaihals een eindje op weg te helpen en hing in 2024 een reeks nestkasten op, in de hoop dat deze zeldzame specht zijn intrek zou nemen. Het eerste jaar verliep allesbehalve soepel: stormen bliezen kasten uit bomen, één kast verdween spoorloos, en geen enkele draaihals liet zich zien. Maar in 2025 keerde het tij. Toen de onderzoekers met een endoscoop in een van de herstelde kasten keken, ontdekten ze tot hun verbazing een vrouwtje dat op het punt stond haar eieren uit te broeden. Een bijzonder moment diende zich aan: piepjonge kuikens tussen opengebroken eierschalen, op het juiste moment ontdekt. Dankzij die perfecte timing konden de jongen veertien dagen later worden geringd en uiteindelijk vlogen acht jonge draaihalzen succesvol uit. Als kers op de taart was tijdens de nacontrole het geluid van een piepend jong te horen.

Zeventiende jaarverslag NESTKAST

De werkgroep NESTKAST presenteerde in 2025 zijn zeventiende jaarverslag. Het platform brengt vrijwilligers en professionele onderzoekers samen om gegevens over broedsels in nestkasten te verzamelen en te delen, vooral van kleine zangvogels, maar ook van soorten als kauwen, holenduiven en bosuilen. In 2025 werden gegevens aangeleverd van 16.483 nestkasten uit Nederland en Vlaanderen, goed voor 11.647 legsels van 22 soorten. Over alle zeventien seizoenen samen ontving NESTKAST inmiddels informatie van 255.650 nestkasten en 211.105 legsels, met een gemiddeld bezettingspercentage van 82,6 procent en ruim een miljoen uitgevlogen jongen. Deze cijfers geven een indrukwekkend beeld van de inzet van nestkastonderzoekers én van het broedsucces van onze kastbewonende vogelsoorten.

Meer informatie

• Ontdek zelf wat er zich afspeelt in jouw nestkast – er valt verrassend veel te zien! Lees meer over het Nestkaarten-project, waarvan NESTKAST onderdeel is, en draag actief bij aan waardevolle kennis over broedvogels.

Tekst: Leo Ballering, Werkgroep NESTKAST en Caroline van Oostveen, Sovon Vogelonderzoek Nederland
Beeld: Mark Hessels (leadfoto: juveniele hybride roodstaarten); Meetnet Nestkaarten, Sovon/CBS