Orchideeën opeten tot ze uitgestorven zijn

Om orchideeën te beschermen tegen de risico’s van stroperij staan ze op een 'zwarte lijst' van planten die zonder vergunning niet internationaal mogen worden verhandeld. Maar de populariteit van salep in Oost-Europa en het Midden-Oosten is zodanig dat verzamelaars zich hier niets van aantrekken. Om de handel van orchideeën en de mogelijke gevolgen voor lokale orchideeënpopulaties in kaart te brengen, heeft een internationaal onderzoeksteam eeuwenoude verzamelingen van salep, beheerd door instellingen als Naturalis, vergeleken met moderne salep die wordt verkocht op bazaars in Turkije en Iran.

Genetische overeenkomsten tussen museale en moderne collecties

Door gebruik te maken van moleculaire 'probes' heeft het team honderden stukjes genetisch materiaal uit de salepknollen weten af te lezen. Die zijn vergeleken met het DNA van vers plantenmateriaal van tientallen soorten uit het oostelijke Middellandse Zeegebied, afkomstig uit onder andere de levende collectie van de Hortus botanicus Leiden. Hiermee werd ontdekt dat, door de tijd heen, verzamelaars steeds meer verschillende soorten orchideeën zijn gaan oogsten. “Waarschijnlijk om te voldoen aan de toenemende vraag naar salep, die wordt gevoed door een groeiende groep consumenten in stedelijke gebieden en het buitenland”, aldus eerste auteur Margret Veltman.  

Risico's voor orchideeën

De toenemende vraag heeft niet alleen gevolgen voor de soortsamenstelling van salep, maar ook voor de soorten zelf. Door metingen aan de knollen ontdekten de onderzoekers namelijk dat salepknollen in de afgelopen eeuwen steeds kleiner zijn geworden. Omdat orchideeën meerjarige planten zijn en doorgaans grotere knollen produceren naarmate ze ouder worden, lijkt het erop dat de volwassen planten langzaam verdwijnen uit populaties die zich niet snel genoeg kunnen vernieuwen om te compenseren voor de mate van oogsten uit het wild. 

Het langzaam uitsterven van populaire soorten leidt ertoe dat salephandelaren verder moeten kijken om deze soorten nog te kunnen vinden. Tegelijkertijd gaan verzamelaars, net als vroeger, lokaal op zoek naar andere orchideeën die als vervanging kunnen dienen. Dit zorgt voor een uitbreiding van het ontginningsgebied van salep, én van de diversiteit aan soorten die hiervan het slachtoffer worden. De toekomst van orchideeën in Turkije en Iran ziet er daarom niet goed uit.

Zijn wilde orchideeën te redden? 

Salep wordt in het nabije oosten al eeuwenlang gebruikt als medicijn en smaakmaker van warme dranken en desserts. Het zou een enorm verlies betekenen als dit bioculturele erfgoed door onbeteugeld wildplukken uitsterft met de orchideeën zelf.  Kennis van de soorten die worden verkocht en de eigenschappen die hen gewild maken is daarom essentieel om uiteindelijk duurzame alternatieven te ontwikkelen voor het oogsten van wilde orchideeën.

Orchideeën zijn echter moeilijk te kweken, en daarom zal salep in de nabije toekomst nog vooral in de natuur verzameld worden. Strengere wetgeving en marktoezicht zijn noodzakelijk om de groeiende illegale handel tegen te gaan. Daarnaast kan meer bekendheid over de oorsprong en duurzaamheid van salep bij consumenten hopelijk de vraag naar illegale orchideeënknollen doen afnemen.

Vergeten medicijn

Salep was trouwens niet alleen in het Oosten populair. In Europa werden de therapeutische effecten van salepknollen ook erkend door Westerse apothekers. De ruwe grondstof werd geïmporteerd en stond van de 16^e tot in de 20^e eeuw in medische handboeken vermeld. Deze zogenaamde 'simplicia' (afzonderlijke ingrediënten waarmee medicijnen werden samengesteld) zijn soms wel eeuwen bewaard gebleven in farmaceutische musea, laboratoria en onderwijsinstellingen, zo ook in Naturalis.

Deze vergeten cultuurhistorische objecten bevatten een goudmijn aan informatie over de ontwikkeling van plantengebruik door de tijd heen, die zelden wordt onderzocht. DNA-technieken, zoals hier toegepast op salep, kunnen deze verborgen geschiedenis voor ons ontsluiten, en ons leren hoe ons plantgebruik de afgelopen eeuwen is veranderd en hoe we de gebruikte – en soms bedreigde – soorten het beste kunnen beschermen voor toekomstige generaties. Een selectie van deze orchideeen is momenteel bloeiend te bewonderen in de Leidse Hortus, die deze soorten laat vermeerderen uit zaad. 

Meer informatie

• Het artikel: Molecular evidence reveals unsustainable harvest of wild orchids, gepubliceerd in Current Biology.

Tekst: Margret Veltman, Hortus botanicus Leiden
Beeld: Barbara Gravendeel; Mikael Hedrén; Baset Ghorbani; Margret Veltman