Natuurlijke vijanden als effectieve bondgenoot tegen muggen

Voor veel mensen horen muggen bij de minder geliefde kant van biodiversiteit. Vooral in warme zomers kan de overlast flink oplopen en komt de vraag terug hoe muggenpopulaties binnen de perken te houden zijn.

Al langer is bekend dat natuurlijke vijanden een rol spelen bij het beperken van muggen. Nieuw onderzoek in de Hortus botanicus Leiden laat zien dat die rol mogelijk groter is dan gedacht. In experimenten bleken onder andere salamanders, kikkers, bootsmannetjes en libellenlarven bijzonder effectief in het opeten van larven van de algemene huissteekmug (Culex pipiens s.l.). Een salamander kan tot wel 40 larven per uur verorberen, aanzienlijk meer dan bijvoorbeeld insecten als bootsmannetjes en libellenlarven. Hoe de salamanders dit doen is goed te zien in deze video.

Afschrikkend effect

Minstens zo opvallend is een ander effect: de aanwezigheid van deze roofdieren lijkt muggen actief af te schrikken. Dit fenomeen staat bekend als een ‘landschap van angst’ (landscape of fear), een begrip dat vooral bekend is uit studies naar grote zoogdieren, zoals wolven en herten in Yellowstone. Ook in kleine wateren blijkt dit mechanisme een rol te spelen. Vrouwtjesmuggen vermijden plekken waar eerder predatoren aanwezig waren en zetten hun eitjes liever elders af. In de proeven werden eieren vrijwel uitsluitend afgezet in waterbakken op grotere afstand van de roofdieren. Het effect komt neer op een vorm van natuurlijke geboortebeperking.

Hoe muggen deze predatoren precies waarnemen, is nog niet volledig duidelijk. Vermoedelijk spelen geurstoffen een rol, die met antennes worden gedetecteerd, of receptoren op de poten waarmee muggen het water ‘proeven’.

Gezonde predatoren

De resultaten onderstrepen het belang van gezonde populaties van watergebonden predatoren, juist in stedelijke gebieden. Gezonde populaties van amfibieën, bootsmannetjes, libellen en waterkevers helpen om muggenpopulaties in toom te houden. Om deze soorten te ondersteunen, moeten waterpartijen niet alleen bereikbaar zijn, maar ook geschikt zijn als leefgebied gedurende de hele levenscyclus. Zo hebben salamanders naast voortplantingswater ook droge, beschutte plekken nodig om te overwinteren.

Niet alle wateren zijn echter toegankelijk voor natuurlijke vijanden. Denk aan regentonnen, rioolputten en ondergrondse waterbuffers. Juist deze plekken zijn aantrekkelijke broedplaatsen voor muggen, waaronder ook de invasieve tijgermug (Aedes albopictus). Hier ligt de oplossing eerder in het voorkomen dat muggen er überhaupt bij kunnen, bijvoorbeeld door ze goed af te sluiten.

Het onderzoek laat zien dat het versterken van natuurlijke ecosystemen een belangrijke bijdrage kan leveren aan het beperken van muggenoverlast. Vaak effectiever dan gedacht.

Tekst: Maarten Schrama, LU-CML; Sam Boerlijst, Deltares, LU-CML; Jeroen Spitzen CMV-NVWA, WUR; Annemarieke Spitzen-van der Sluijs, MinDef, RAVON; Roderick Bouman, Hortus botanicus, Naturalis Biodiversity Center, IBL
Beeld: Sam Boerlijst