Ongekende octopus-opmars

De afgelopen twee jaar voltrok zich langs de zuidkust van Engeland iets bijzonders. Waar duikers en vissers vroeger slechts sporadisch een achtarm (octopus) zagen, leek de zeebodem ineens 'vol' te zitten. Netten kwamen boven met tientallen dieren, kreeftenfuiken bleken leeggegeten. En het bleef niet bij Engeland. Ook Belgische vissers vangen inmiddels vaak octopussen. De vraag is: wanneer komen ze naar onze wateren? Wie ziet voor het eerst zo'n grote, slimme achtarm in de Oosterschelde?

Zeldzame verschijning

In ons deel van Noordwest-Europa is een octopus doorgaans zeldzaam. We kennen twee soorten, waarvan de Kleine octopus (Eledone cirrhosa) tot voor kort het meest gezien werd. Van deze tot 50 centimeter wordende soort – een enkele keer ook wel Gekroesde of Gekrulde octopus genoemd – bestaan enkele recente waarnemingen langs onze kust en uit de Zeeuwse wateren. Het aantal meldingen van de Gewone of Grote octopus (Octopus vulgaris) – die inclusief armen ruim een meter kan worden – was altijd aanzienlijk schaarser. Deze grotere soort is vooral bekend uit warmere wateren, zoals de Middellandse Zee. Toch komt hij ook in onze wateren soms voor en waren er ook noordelijker historische pieken: rond 1900, in de jaren 30 en nog eens rond 1950. Daarna bleef het decennialang stil. Maar dat is nu voorbij.

Octobloei

Sinds 2022 nemen octopusvangsten in Het Kanaal en langs de kusten van Zuid-Engeland sterk toe, met een duidelijke piek in 2024 en 2025. In 2025 werden in Britse wateren naar schatting meer dan 200.000 octopussen gevangen: ongeveer 13 keer zoveel als normaal. Wetenschappers spreken van de grootste 'octopus bloom' (octobloei) in minstens 75 jaar. Opvallend is dat de dieren zich niet alleen laten zien, maar zich nu ook in de noordelijke wateren blijken voort te planten – dat was hier voorheen nog maar zelden waargenomen.

Wat is een octopus eigenlijk?

Octopussen behoren, net als andere inktvissen, zoals zeekatten en pijlinktvissen, tot de koppotigen (Cephalopoda) een aparte klasse binnen de weekdieren. Ze zijn dus familie van de slakken en tweekleppigen, maar veel verder geëvolueerd. Zo hebben ze goed ontwikkelde ogen, maar liefst drie harten, hersens in zowel de kop als in iedere arm en een verfijnd motorisch gevoel. Anders dan andere inktvissen hebben ze geen tien, maar acht uiterst gevoelige, onafhankelijk van elkaar opererende armen, die bedekt zijn met zuignappen. Ze hebben geen schelp, ook niet inwendig. Hun zenuwstelsel is deels 'gedecentraliseerd'. Een belangrijk deel van de verwerking van gegevens vindt plaats in de armen.

Vooral hun gedrag maakt veel indruk. Octopussen behoren tot de meest intelligente ongewervelden. Ze hebben een uitstekend leervermogen en een geheugen. Ze kunnen problemen oplossen, gereedschap gebruiken en vanwege het ontbreken van een schelp met hun flexibele lichaam door minuscule openingen kruipen en ontsnappen.  De twee soorten in onze Noordzee zijn, behalve aan hun maximale grootte, het gemakkelijkst uit elkaar te houden aan de hand van het aantal rijen zuignappen op de armen: Eledone cirrhosa heeft maar een rij per arm, Octopus vulgaris twee rijen.

Intense voortplanting

De levenscyclus van octopussen is kort en intens. Ze groeien snel, maar worden nog geen twee jaar oud. Er zijn mannetjes en vrouwtjes. De mannetjes hebben zeven gewone armen en een aparte, achtste arm waarmee zaadpakketjes worden ingebracht bij het vrouwtje. Deze achtste (seks)arm is supergevoelig, wordt alleen voor de voortplanting gebruikt en reageert, zelfs losgemaakt van het lichaam, nog sterk op het vrouwelijke hormoon progesteron. Na een paring leeft een octopusman nog maximaal enkele maanden. Het vrouwtje zet na de paring duizenden eitjes af in een spleet of holte, waarna ze die weken tot maanden bewaakt. In die periode stopt ze met eten en wordt ze steeds zwakker. Omstreeks het uitkomen van de jongen sterft ze.

Actieve rovers

Octopussen zijn uitstekende jagers. Op het menu staan krabben, kreeften, schelpdieren en soms vis. Ze grijpen hun prooi met hun vangarmen, en houden deze met de zuignappen vast. Met hun krachtige ‘snavel’ kraken ze pantsers moeiteloos. De recente toename in Groot-Brittannië leidde tot fikse zorgen onder vissers. In delen van Zuidwest-Engeland daalden vangsten van krab en kreeft met 30 tot 50 procent. Een octopus kruipt gemakkelijk in, maar ook uit een fuik nadat de vangst is verorberd. Ecologisch gezien zijn het toppredatoren. Een plotselinge toename kan een heel voedselweb verstoren, met duidelijke gevolgen voor andere diersoorten en de visserij. 

Dichterbij dan gedacht

Dat deze nieuwe ontwikkeling niet stopt bij Engeland, blijkt uit recente meldingen van Belgische vissers. Die treffen steeds vaker octopussen aan in hun netten. De vangst is vele malen groter dan vroeger en vindt al gretig aftrek in het buitenland. En voor inktvissoorten bestaan geen quota, al gaan daarvoor wel stemmen op. Nu de verspreiding zich langzaam noordwaarts lijkt te verplaatsen, moeten we ook in ons land alert zijn op het voorkomen van achtarmen. Met het warmer worden van het zeewater, voldoende voedsel en succesvolle voortplanting is het hoogstwaarschijnlijk alleen een kwestie van tijd, voordat ook in de Oosterschelde of de Voordelta octopussen opduiken.

Waarom nemen ze juist nu toe?

De belangrijkste verklaring voor de toename lijkt te liggen in de opwarming van de zee. Ook eerdere bloeiperioden vielen samen met warmere jaren. Zachte winters en warme lentes zorgen ervoor dat niet alleen meer octopuslarven overleven en sneller groeien, maar ook veel prooidieren en dus het voedsel voor de dieren. Kabeljauw en andere wat meer kouminnende vissen schuiven verder op naar het oorden, waardoor er meer prooi overblijft. Ook stromingen spelen een rol bij de uitbreiding. Octopuslarven verblijven anderhalve maand of langer in de waterkolom voor ze naar de bodem zakken en zich settelen. Larven uit het Kanaalgebied en Noord-Frankrijk kunnen door de juiste wind en stroming gemakkelijk richting Engeland, maar ook verder noordwaarts worden getransporteerd. Kortom: inktvissoorten, ook andere dan octopussen, blijken 'winnaars' bij een veranderend klimaat. Ze groeien snel, passen zich makkelijk aan andere omstandigheden aan en kunnen zo nieuwe gebieden koloniseren.

Wat betekent dit voor onze zee?

De opkomst van deze grote octopussoort is fascinerend, maar heeft ook een keerzijde. Aan de ene kant gaat het om een iconische, intelligente soort die nieuwe dynamiek brengt in het ecosysteem. Aan de andere kant kan druk ontstaan op populaties krabben, kreeften en andere schaaldieren, op schelpdierbestanden en op de visserij in het algemeen. Van de Engelse kusten komen dramatische verhalen van leeggevreten kreeftenfuiken, gedecimeerde bestanden van grote schelpdieren als de Grote mantel (Pecten maximus) en de ook bij ons levende Otterschelp (Lutraria lutraria). Of we dat ook hier gaan meemaken, valt nu nog niet te zeggen. Wetenschappers benadrukken daarom het belang van monitoring. Want deze 'bloom' is geen toeval, maar een signaal van een veranderende zee en onderwaterwereld.

Spot de eerste!

Voor duikers, snorkelaars, strandjutters en vissers in Nederland ligt er een bijzondere kans. Deze ooit zo zeldzame verschijning zou zomaar een regelmatige gast kunnen gaan worden. Misschien verstoppen zich inmiddels al exemplaren tussen de stenen van een Zeeuwse dijk. Misschien bewaakt ergens een vrouwtje haar eitjes al in een donkere holte. De vraag is niet óf ze komen, maar vooral wanneer. Wie ziet ze als eerste in de Oosterschelde en maakt daar als bewijs een of meer mooie foto's en/of een film van? Duikers die helpen het onderwaterleven te monitoren en zo veranderingen in soorten en seizoenspatronen volgen, doen mee met het MOO, het Monitoringproject Onderwater Oever. Nieuwe waarnemers worden met open armen ontvangen – zij het niet meteen met acht tegelijk.

Contactarm
De octopus-man uit Hansweerd
is al een tijdje gepikeerd.
'Ooit kregen mijn neven,
tien armen, ik zeven,
ik voel me hevig gedupeerd!'

En denkt u dat ie fout telt,
of u wat op de mouw spelt?
Die achtste poot,
wat minder groot,
is voor als ie 'je weet welt'

Tekst: Lilian Schoonderwoerd en Rykel de Bruyne Stichting ANEMOON
Beeld: (Marion Haarsma (leadfoto: de Gewone octopus kan inclusief armen ruim een meter lang worden. Groot exemplaar gefotografeerd bij Lanzarote); Keith Hiscock MBA; Erfgoed Visserij Oostduinkerke; tekening: PICTAN; Limerick: Wurgworm - met tekening van Harry Holsteijn.