Aantal soorten termieten in Nederland neemt snel toe

Termieten worden vaak witte mieren genoemd. Dat is niet terecht, omdat het geen mieren zijn. Bovendien zijn termieten ook niet altijd wit, soms zijn ze kleurloos of variëren in kleuren van beige tot zwart. Het zijn kleine insecten, van 4 tot 15 millimeter lang. Ze hebben geen pantser en zijn daardoor gevoelig voor uitdroging. Termieten leven dan ook bijna volledig ondergronds of in hout en vallen daardoor meestal niet op, zelfs niet als er een grote kolonie aanwezig is. Ze kunnen zo ongezien meeliften met bijvoorbeeld potplanten en (verpakkings)hout uit het buitenland.

Op basis van de locatie van de nesten worden binnen de termietensoorten die hout aantasten drie groepen onderscheiden: grondtermieten, drooghouttermieten en nathouttermieten. Omdat ze een verborgen levenswijze hebben, worden termieten meestal pas ontdekt als er een bruidsvlucht plaatsvindt. Een bruidsvlucht is het massaal uitvliegen van koninginnen en mannetjes om in de lucht te paren. Een andere aanwijzing voor de aanwezigheid van termieten in of rond het huis zijn ‘moddertunnels’. Dit zijn door termieten gemaakte tunnels van grond en uitwerpselen van het nest naar water of een voedselbron – hout. 

Soorten termieten in Nederland en hun effecten

De termietensoorten die de meeste schade veroorzaken, leven van hout. Termieten kunnen houten delen van een gebouw aantasten, maar ook hout buiten gebouwen. Sommige soorten kunnen schadelijk zijn voor de biodiversiteit.

De Amerikaanse grondtermiet (Reticulitermes flavipes) knaagt gangen in hout, waarbij de buitenste laag intact wordt gehouden. Hierdoor kan een houten balk grotendeels weggegeten worden, zonder dat dat aan de buitenkant zichtbaar is. In Zuid-Holland is deze termietensoort aangetroffen in twee naast elkaar gelegen woningen en het gebied eromheen. De kolonie heeft een omvang van circa 15.000 vierkante meter en de aangerichte schade is groot. Er is in de gebouwen aantasting vanaf de fundering tot en met tenminste de eerste verdieping. Het jaarrond voorkomen van termietenactiviteit buiten de gebouwen in Zuid-Holland geeft ook aan dat deze soort potentieel invasief kan worden in de Nederlandse natuur.

De Atlantische grondtermiet (Reticulitermes grassei) knaagt ook gangen in hout en laat de buitenste laag intact. Deze termiet leeft in relatief kleine kolonies. Elk van de zes tot nu toe in Nederland gevonden kolonies beperkt zich tot één pand. Ze zijn onder andere gevonden in plantenbakken, een meterkast, een dakterras en de wanden van een uitbouw. Het is mogelijk dat de soort zich op termijn ook in het Nederlandse buitengebied kan vestigen. In het oorspronkelijke areaal, Zuidwest-Frankrijk, Spanje en Portugal, worden ook bomen aangetast. Dat is in Nederland nog niet het geval.

De Westmediterrane grondtermiet (Reticulitermes banyulensis) is voor het eerst in 2025 in Nederland waargenomen, in een woning. Deze soort heeft dezelfde kolonieomvang en hetzelfde schadebeeld als de Atlantische grondtermiet.

Een belangrijk deel van de kolonie van de Chinese grondtermiet (Reticulitermes labralis) bevindt zich in een grondnest. Van daaruit gaan de termieten door de grond of door zelf aangelegde moddertunnels naar hout waarin ze gangen knagen. Ook hier wordt de buitenste laag van het hout intact gehouden. In hun oorspronkelijke leefgebied in China eten de termieten zowel houten delen van woningen als dood hout in de natuur. In Nederland is deze soort waargenomen in dood hout van een levende boom.

De geelnekdrooghouttermiet (Kalotermes flavicollis) leeft in levend, kwijnend of dood droog hout, waardoor de termiet schade kan veroorzaken aan bomen en andere houtige gewassen. Ook kan deze soort droge, houten objecten – zowel binnen- als buitenshuis – aantasten, waarbij de buitenste laag intact wordt gehouden.

De Pacifische nathouttermiet (Zootermopsis angusticollis) is afhankelijk van vochtig tot rottend hout en is in Nederland tot nu toe alleen in acht dode boomstammen aangetroffen, elk met een kolonie. Het is vrijwel zeker dat er in elk geval één bruidsvlucht is geweest. Dit is tot nu toe de enige termietensoort waarbij is aangetoond dat er in Nederland een nieuwe kolonie is gesticht vanuit een bestaande kolonie. Bij een vestiging van een termietensoort die aanzienlijke hoeveelheden dood hout ‘verwerkt’, zijn de effecten op andere soorten die gebonden zijn aan dood hout waarschijnlijk. Het is bekend dat Pacifische nathouttermieten ook nat constructiehout van gebouwen kunnen aantasten.

In de Risicoscan termieten in Nederland staat meer informatie over de termietensoorten met vestiging in Nederland én de soorten die meegelift zijn met goederen, maar zich nog niet hebben gevestigd. Dit rapport is geschreven door EIS Kenniscentrum Insecten en Kennis- en Adviescentrum Dierplagen (KAD), in opdracht van bureau Risicobeoordeling & onderzoek van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA).

Hoe komen termieten in Nederland terecht?

De handel in planten, en met name olijfbomen uit Zuid-Europa, is de belangrijkste introductieroute van termieten naar ons land. Bijvoorbeeld de geelnekdrooghouttermiet is meerdere keren aangetroffen in geïmporteerde olijfbomen uit Zuid-Europa. De grote olijfbomen, die in vrijwel elk tuincentrum verkocht worden, hebben vaak knoestige, dode stukken stam en zijn uit de grond opgegraven. In de kluit kunnen enkele exemplaren of een kolonie grondtermieten aanwezig zijn. In Zuid-Europa komen diverse soorten grondtermieten van nature voor. Ze kunnen dus ongezien in de boom of in de kluit aanwezig zijn en zo naar Nederland komen.

Een ander introductieroute is het meeliften met containervracht en hout. Vermoedelijk is de handel in termieten als huisdier zeer gering, maar ze kunnen eenvoudig in reageerbuisjes via de post verzonden worden.

Preventie en advies

Let bij de aankoop van potten met mediterrane planten goed op of er geen dieren meegelift zijn. Houd de planten de eerste tijd goed in de gaten. Wees alert op moddertunnels en bruidsvluchten. Preventie van vestiging is belangrijk, omdat er nog weinig kennis is over en ervaring met bestrijding. Er zijn geen bestrijdingsmiddelen voor gebruik tegen termieten structureel toegestaan.

Wie vermoedt termieten in huis of tuin te hebben, wordt geadviseerd om contact op te nemen met het Kennis- en Adviescentrum Dierplagen (KAD). Op de website van het KAD staan aanwijzingen voor het herkennen van de aanwezigheid van termieten in of rond het huis. Het KAD biedt gratis determinatie aan bij het vermoeden van termieten.

Er is geen wet- of regelgeving die beperkende voorwaarden oplegt aan het importeren of invoeren van levende termieten in Nederland, aan het vervoeren van termieten per post of aan het houden van termieten als huisdier. Daarom adviseert bureau Risicobeoordeling & onderzoek (BuRO) van de NVWA aan de minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) om maatregelen te nemen tegen bewuste en onbewuste introducties van schadelijke termieten in Nederland.

Tekst: Jinze Noordijk, EIS Kenniscentrum Insecten, Aron Kuiper, Kennis- en Adviescentrum Dierplagen en Jenneke Leferink, NVWA
Beeld: Roy Kleukers, EIS Kenniscentrum Insecten (leadfoto: werkster Zootermopsis angusticollis); David Mora, Anticimex; Rick Buesink, EIS Kenniscentrum Insecten; Aron Kuiper, Kennis- en Adviescentrum Dierplagen