Druk vogeltrekgebied in kaart brengen samen met de luchtmacht en het KNMI

Al meer dan twintig jaar werken wetenschappers van de Universiteit van Amsterdam samen met de Koninklijke Luchtmacht en het KNMI om vogeltrek in het luchtruim te meten en te voorspellen met het oog op vliegveiligheid en natuurbehoud. De radarstudies leveren niet alleen praktische winst op, maar ook nieuwe inzichten in het gedrag van vogels.

Nederland is een bijzonder gebied als het aankomt op de vogeltrek. Meerdere Europese trekroutes komen samen, met als gevolg geconcentreerde bedrijvigheid in de lucht. Vogels trekken over delen van Nederland verder Europa in, door gebieden waar vliegtuigen af en aan vliegen en windturbines tot 200 meter hoog komen.

In dat drukke gebied is een bijzondere samenwerking ontstaan. Al meer dan twintig jaar werken wetenschappers van de UvA samen met de Koninklijke Luchtmacht en het KNMI om vogeltrek in het luchtruim te meten en te voorspellen. Aanvankelijk met één duidelijk doel: de kans op aanvaringen tussen vogels en straaljagers verminderen.

"Aanvaringen met vogels kunnen voor grote schade aan vliegtuigen zorgen en zijn een risico voor de piloot én de dieren", zegt hoogleraar Judy Shamoun‑Baranes. "Straaljagers vliegen met hoge snelheid en vaak op lage hoogte, precies waar veel vogels zitten. Dan is er nauwelijks tijd om uit te wijken."

FlySafe: weerradar als veiligheidssysteem

Om het risico te verkleinen gebruikt de luchtmacht FlySafe, een systeem dat vogeltrek in kaart brengt en voorspelt. FlySafe wordt operationeel beheerd door het KNMI en maakt gebruik van weerradars in Nederland, België en Duitsland.

Die radars zijn gebouwd voor weerwaarnemingen en kortetermijnverwachtingen, maar ‘zien’ ook vogels. UvA‑onderzoekers ontwikkelden modellen die vogeltrekwaarnemingen uit de radarbeelden koppelen aan weersomstandigheden. Shamoun-Baranes: "Op die manier kun je voorspellen wanneer massale vogeltrek start en op welke hoogte die gaat plaatsvinden. De luchtmacht kan oefenvluchten dan verschuiven naar momenten met minder vogels in de lucht."

FlySafe draait nu bijna vijftien jaar en is recent gemoderniseerd met betere algoritmen en interactieve kaarten. Via het KNMI Data Platform zijn de vogelprofielen en migratiekaarten ook publiek beschikbaar voor onderzoek en andere toepassingen.

Nieuwe kennis over vogeltrek

De radarstudies leveren niet alleen praktische winst op, maar ook nieuwe inzichten in het gedrag van vogels. "We zien dat vogeltrek geen gelijkmatig 'tapijt' is boven Europa. Er zijn drukke routes en rustigere gebieden, en de patronen langs de kust zijn anders dan landinwaarts", zegt onderzoeker Bart Kranstauber.

Met radars kunnen de onderzoekers bovendien de hele nacht door meten, over grote gebieden en voor alle soorten tegelijk, iets wat met zenders of visuele waarnemingen nauwelijks mogelijk is. "Die kennis kunnen we inzetten bij het plannen van windturbines op land en op de Noordzee, om drukke trekcorridors zoveel mogelijk te ontzien. En we dragen bij aan modellen om het stilzetten van windturbines op zee efficiënt te laten verlopen op het moment dat er grote vogeltrek verwacht wordt."

Unieke Nederlandse samenwerking, Europese ambitie

De langdurige samenwerking tussen UvA, de luchtmacht en het KNMI is volgens Shamoun‑Baranes bijzonder: "De luchtmacht investeert in geavanceerde radars, het KNMI in open data en visualisatie, en wij in de ecologische kennis en modellen. Samen kunnen we veel verder komen dan ieder apart."

De ambitie reikt verder dan Nederland. Er wordt gewerkt aan voorspellingsmodellen op Europese schaal, zodat vogeltrek op termijn net zo zichtbaar en voorspelbaar wordt als het weer. "Vogels trekken over grenzen heen", zegt Shamoun‑Baranes. "Een Europees 'vogeltrek‑weerbericht' zou een enorme stap zijn voor vliegveiligheid, natuurbehoud en de energietransitie."

Tekst en beeld: Instituut voor Biodiversiteit en Ecosysteem Dynamica (IBED) (leadfoto: wilde eenden in vlucht)