Brand in de Hoge Venen legt kwetsbaarheid veengebieden bloot

In 2026 vond in Europa een groot aantal flinke natuurbranden plaats. Geen toeval, want natuurbranden komen vaker voor en worden heviger door klimaatverandering. In augustus woedde er een grote brand in de buurt van Venray, waar bijzondere en zeldzame 150 jaar oude jeneverbesstruiken nagenoeg volledig in vlammen opgingen. Op vrijdag 14 augustus werd een brand in Nationaal Park de Hoge Venen in België ontdekt. Het gebied ligt op zo’n 30 kilometer van de Nederlandse grens en bestaat voor het grootste deel uit hoogveen, met een uitgestrekt karakter en zeldzame flora en fauna, zoals de levendbarende hagedis en de adder.

Ondergronds doorwoekerende veenbrand leidt tot groot verlies

Inmiddels is de veenbrand onder controle gekregen door de hulpdiensten, maar het vuur is nog niet uit. Naar schatting is er zo’n 3000 hectare afgebrand. De brand kon snel om zich heen grijpen omdat de droge zomer de bovenlaag van het veen en de vegetatie sterk had uitgedroogd. Daardoor kon het vuur zich niet alleen bovengronds door pijpenstrootje en andere verdroogde vegetatie verspreiden, maar ook in de veenbodem zelf doordringen. Juist die ondergrondse uitbreiding maakt veenbranden grillig, hardnekkig en bijzonder moeilijk te blussen.

Invloed op het klimaat

Hoogveen heeft een belangrijke functie voor het klimaat. Het ontstaat door eeuwenlange ophoping van plantenresten die onder natte, voedselarme omstandigheden nauwelijks verteren. Daardoor slaat veen grote hoeveelheden koolstof op. Wanneer veen uitdroogt, verteert of verbrandt, komt die koolstof alsnog vrij. Een veenbrand is daarom meer dan tijdelijk verlies van natuurwaarden: in korte tijd kan de typische veenbodem met een grote hoeveelheid koolstof die zich over eeuwen heeft opgebouwd verdwijnen.

Hoogveen komt niet zomaar terug na een brand

Hoogveen is een zeldzaam habitat in de lage landen en enorm waardevol voor de biodiversiteit. Het ontwikkelt heel langzaam en heeft voedselarme omstandigheden nodig. In de Hoge Venen komen veel zeldzame planten voor en voor verschillende dieren is het een belangrijk leefgebied, dat door de brand in één keer grotendeels verloren is gegaan. Zo is de hoogvlakte het leefgebied voor specialistische flora en insecten. Ook voor reptielen is het een belangrijk gebied. De levendbarende hagedis komt in grote aantallen voor en er leeft een belangrijke adderpopulatie – in Wallonië een echte zeldzaamheid. Bij een dergelijke grote brand bestaat het gevaar dat volledige populaties en hun leefgebied in één keer verdwijnen. En herstel is vervolgens moeilijk. Mochten er aan de randen van het gebied nog dieren overleefd hebben, dan is toch een enorme oppervlakte aan habitat en de genetische variatie gedecimeerd. Zelfs als het habitat weer kan herstellen is het nog maar de vraag of dieren weer kunnen terugkomen op eigen kracht.

Droogte zorgt voor extra schade doordat systeem al aangetast is

Veengebieden zijn al eeuwen slachtoffer van ontwatering. Levend hoogveen is zeldzaam en in de lage landen vaak in slechte staat. Drooglegging voor turfwinning, landbouw en bosbouw heeft veel veengebieden verzwakt. Ook in de Hoge Venen is tot in de vorige eeuw op grote schaal ontwaterd, waardoor het gebied verder verdroogde. Hoewel in delen veel geld en moeite in herstel en vernatting is gestoken, bleef een groot deel droog en vergrast. Boven op de historische verdroging kwam de extra druk van langere droge en warme perioden door klimaatverandering.

Brandgevaar in veen

Ook Nederlandse hoogveengebieden lopen risico. Er is nog maar weinig hoogveen over, waardoor één grote brand meteen een groot deel van het overgebleven veen kan verwoesten. Verdroogd veen vergroot dat risico: het verliest zijn sponswerking, wordt brandbaar en is bij brand moeilijk te bereiken en te blussen.

Bescherming van brandbare natuur

De brand in de Hoge Venen laat zien dat brandpreventie in kwetsbare veengebieden urgenter wordt. Voor de bescherming van een zeldzaam habitat, kwetsbare soortgroepen, de klimaatfunctie en onze eigen leefomgeving. Overheden, natuurbeheerders, ngo’s en inwoners moeten samen werken aan maatregelen die de waterhuishouding en vegetatie herstellen en daarmee de brandrisico’s verkleinen, bestrijding vergemakkelijken én biodiversiteit versterken. Droge zomers gaan vaker voorkomen, en daarop moeten we voorbereid zijn. De kern blijft dat in een natte veenbodem vuur niet kan doordringen. In droge perioden blijft daarnaast voorzichtigheid door bezoekers en omwonenden essentieel, omdat veel natuurbranden door menselijk handelen ontstaan.

Tekst en beeld: Jan-Freerk Kloen, RAVON