Meer aandacht voor mangroves

Mangroves zijn tropische vloedbossen langs warme kusten. De bomen in mangroves staan door het sterk stijgende en dalende waterpeil als gevolg van getijden regelmatig gedeeltelijk onder water.

Kustbeschermende kraamkamers

Boomsoorten, afkomstig uit wel twintig verschillende plantenfamilies, die allemaal goed tegen natte voeten in brak water kunnen, zijn helemaal aangepast geraakt aan het leven in mangroves. Ze vormen steltwortels, waarmee ze boven het wateroppervlak zuurstof opnemen. Dat doen ze met behulp van poreuze lenticellen (ademporiën).

Tussen de steltwortels vangen ze slib op en beschermen ze kusten tegen afslag door te functioneren als golfbrekers. Kleine vissen grazen algen van de onder water groeiende delen van de bomen, of jagen er tussen de algen op plankton. Mangroves zijn indrukwekkende kraamkamers vol jong kustleven, waar de bomen bij hoog water lijken te zweven.

Zaden kiemen al aan de boom

Een wijdverspreide mangrovesoort is Rhizophora mucronata. Hiervan kiemen de zaden terwijl ze nog aan de boom hangen. Pas als er een voldoende ontwikkelde wortel is gevormd breekt de jonge kiemplant door het toegenomen gewicht van de tak en stort deze naar beneden. Gebeurt dat tijdens laag water, dan valt de kiemplant in de modder, waar deze zich verder ontwikkelt tot een volwassen mangroveboom. Bij hoog water wordt de kiemplant door de zee naar elders meegevoerd.

Meer aandacht voor mangroves

Mangroves worden wereldwijd helaas steeds meer bedreigd. Lokaal kun je verdwenen mangroves herstellen door kiemplanten in botanische tuinen te verzamelen en uit te planten. Het duurt echter minstens 20 jaar voordat je weer een volledig ontwikkeld vloedbos terughebt. Ondertussen treffen steeds meer natuurliefhebbers, die mangrovebossen opnieuw bezoeken, er tot hun ontzetting een toeristenresort, woonwijk, garnalenkwekerij of vuilnisbelt aan. Het verdriet dat gepaard gaat met het verlies van prachtige natuurgebieden, waar je dierbare herinneringen aan hebt, heet ‘ecologische rouw’ of ‘landschapspijn’. De angst, woede, wanhoop en verdriet die gepaard gaan met deze vorm van rouw zijn complex. Ze raken aan vragen over de toekomst van onze planeet.

Landschapspijn verwerken met herinneringskunst

Anne van As is kunstenares en mangrove-fan. Ze bezocht diverse mangroves en ontdekte hoe deze in niets meer leken op de prachtige vloedbossen waar ze zo van genoot tijdens haar eerste bezoek. Haar ecologische rouw over het verdwijnen van de mangroves verwerkte ze in de expositie ECHOES.

Bomen, blad en wortels, en de weerspiegeling van hun contouren, tinten en kleuren in het zeewater in deze schilderijen verbeelden het vervormen en verdwijnen van mangroves, totdat ze enkel nog in onze herinnering blijven voortbestaan. Herinneringskunst kan helpen om dierbare herinneringen te koesteren en het verlies een plek te geven. De expositie van Anne van As is geopend van vrijdag 18 tot en met zondag 20 september.

Tekst: Barbara Gravendeel, Hortus botanicus Leiden
Beeld: Barbara Gravendeel (leadfoto: Rhizophora mucronata in Leidse Hortus); Roderick Bouman; Rogier van Vugt; Anne van As