De forten van het UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies zijn niet alleen bijzonder cultureel erfgoed, ze vormen ook een groen netwerk van grote en kleine natuurparels. In 2024 onderzochten medewerkers van Landschap Erfgoed Utrecht (LEU) en EIS Kenniscentrum Insecten daarom acht forten op wilde bijen, zweefvliegen en dagvlinders. Het leidde tot bijzondere ontdekkingen, zoals nieuwe populaties van de groene zandbij en de eerste vondsten van diens ‘koekoek’, de ereprijsdwergwespbij, in de provincie Utrecht. Vorig jaar zijn nog eens acht forten onderzocht en inmiddels zijn ook daar de resultaten van gepubliceerd.
Ook in 2025 werd de groene zandbij gevonden op drie van de acht forten, waardoor hij nu van de helft van de zestien onderzochte forten bekend is. Deze soort vormt daarmee een typische bewoner van de Hollandse Waterlinies, omdat hij bij uitstek gedijt in de beschutte bosranden met plukken gewone ereprijs, de voedselplant van deze bij, op de forten.
Een derde van alle bijen
In totaal zijn er vorig jaar 106 soorten bijen, 84 soorten zweefvliegen en 18 soorten dagvlinders gezien. Met 17 bijensoorten, 9 zweefvliegensoorten en 1 dagvlindersoort van de Rode Lijst bieden de forten een veilige haven voor diverse bedreigde bestuivers. Vooral Fort bij Vechten en Fort Everdingen sprongen eruit met veel soorten. Fort bij Vechten laat bovendien zien hoe recreatie en natuurwaarden goed hand in hand kunnen gaan, met natuur en recreatie op elk hun eigen plek. Bij elk fort zijn ook potentiële verbindingszones onderzocht. Hiervan bleek de Everdingerwaard erg soortenrijk. Over beide jaren zijn nu 134 bijensoorten bekend van de Hollandse Waterlinies – ruim een derde van de totale bijenfauna van Nederland!
Naast de groene zandbij waren er meer bijzonderheden. Zo dook de roodrandzandbij op bij Fort Lunetten en in de Everdingerwaard. Deze soort breidt zich vanuit de Biesbosch langzaam uit langs de rivieren. Op Fort bij Vechten werden drie vrouwtjes van de vierbandgroefbij gezien – een ernstig bedreigde soort die recent naar het noorden uitbreidt. Ook vloog daar een mannetje van de zwarte sachembij, waarschijnlijk een zwerver afkomstig van de populaties bij Kwintelooijen of Zuiderheide.
Schop de grond in
Op basis van deze kennis over de bijenfauna en andere bestuivers maakt Landschap Erfgoed Utrecht actieplannen in samenwerking met de beheerders van de forten. Elke beheerder krijgt een advies op maat, waarna de betrokken partijen om de tafel gaan om vanuit dat advies de kansen en mogelijkheden op een rijtje te zetten.
Zo is vorig jaar de eerste schop al de grond in gegaan. Op een natuurwerkdag op Fort bij Rijnauwen maakte Staatsbosbeheer met tientallen vrijwilligers de bosrand diverser en bloemrijker met de aanplant van inheemse bloeiers, zoals meidoorn, kornoelje, boswilg en bosrank. Daarnaast hebben we op Fort Nieuwersluis drie dagen met man en macht gewerkt om een talud van de invasieve dijkviltbraam te ontdoen, hebben we ingezaaid op Fort Everdingen, en plaatsten we zogenaamde bijenruiters op Fort Ruigenhoek en Fort bij Rijnauwen.
Cursussen en goede voornemens
Met cursussen heeft Landschap Erfgoed Utrecht veel beheerders en andere belangstellenden wegwijs gemaakt in bijvriendelijk natuurbeheer. We hebben ons gefocust op efficiënte beheersmaatregelen: hoe voer je deze uit en hoe passen ze bij de erfgoedfunctie van en recreatie op het fort? Beheerders maken kennis met de levenscyclus van bestuivers zodat ieders hart gaat zoemen. Dat is gelukt: de cursussen werden erg positief beoordeeld door de deelnemers. In 2026 komen er nog twee cursussen: op 16 mei een veldexcursie voor omwonenende en geïnteresseerden en op 28 mei een cursus voor beheerders van de forten.
Dit jaar werken we de actieplannen uit voor de laatste acht forten en komt er meer informatie voor publiek: een promofilmpje, publieksborden en het boekje 'De 10 leukste bestuivers van de Hollandse Bijenlinie'. Dit alles valt samen met het vijfjarig jubileum van het UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies. Alle leermomenten en tips van het project vatten we tenslotte samen in een Landelijke Richtlijn Bestuivers op Forten.
De inventarisaties van 2024 en 2025 zijn zo het startpunt van nog heel wat mooie ontwikkelingen voor de bijen en andere bestuivers op de Hollandse Waterlinies. Neem gerust zelf eens een kijkje op deze groene bijenbolwerken en houd LEU in de gaten voor nieuws.
Dit project is mede mogelijk gemaakt door financiële steun van een grote hoeveelheid organisaties: Fonds 1999, Cultuurfonds, Landschap Erfgoed Utrecht, ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, provincie Utrecht, EIS Kenniscentrum Insecten, stichting De Versterking, Haskoning, stichting Aan Boord, SBNL Natuurfonds, Samen voor Biodiversiteit, LandschappenNL, SH Johnson en een anonieme geldverstrekker.
Tekst: Stijn Schreven EIS Kenniscentrum Insecten; Wouke Willemijn van Hees, Landschap Erfgoed Utrecht
Beeld: John Smit (leadfoto: op 16 forten werden bijen, zweefvliegen en dagvlinders geïnventariseerd. Vooral de dijktaluds waren daarbij interessant); Wouke Willemijn van Hees; Bram ter Keurs