Zeevogels als bouwmeesters van het waddenlandschap

"Dankzij vogelmest groeien er juist meer plantensoorten die zand beter vasthouden en dat is weer gunstig voor duinvorming", zegt Van Rees, die werkt bij de Universiteit Utrecht en het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ). Dit is extra belangrijk nu door zeespiegelstijging en kusterosie het leefgebied van veel kustvogels onder druk staat.

Zeevogels brengen met hun uitwerpselen (guano) veel voedingsstoffen aan. Deze zijn niet lokaal geproduceerd, maar worden door de vogels van elders aangevoerd. Op kleine, onbewoonde eilanden – waar weinig andere voedingsbronnen zijn – kan guano daarom een grote invloed hebben op de plantengroei. "Op plekken waar veel gebroed wordt, en waar dus veel guano in de bodem belandt, zie je de vegetatie veel sneller opschieten dan op andere plekken", constateerde Van Rees aan de hand van satellietbeelden. "En zogeheten duinbouwende grassen, zoals helmgras en biestarwegras, kunnen zand goed vasthouden, dus het is ontzettend belangrijk voor duinvorming."

De planten op broedplekken groeien vroeg in het seizoen ook nog eens sneller dankzij de voedingsstoffen uit de guano. "En ook daardoor kunnen ze weer meer zand vasthouden." Naast genoemde grassoorten profiteren op zandige bodems ook eenjarige kruidachtige planten van de guanobemesting. "In organisch rijkere bodems zijn het juist soorten als zeekweek en meldes die gedijen bij vogelbroedplaatsen."

Van Rees’ onderzoek toont nog maar eens de dynamiek van het Waddengebied aan. "We hebben het hier natuurlijk over laaggelegen eilanden die kwetsbaar zijn voor hoge golven. Soms, na een storm, is er dan ook even sprake van een terugslag in de vorm van erosie, maar de natuur is er veerkrachtig: op de broedplekken zie je bijvoorbeeld een snellere vergroening in de lente, en herstelt het landschap dus ook eerder. Als het aantal broedparen verandert, kan dat niet alleen gevolgen hebben voor de vogels zelf, maar ook voor het landschap waarop ze broeden en rusten."

Stikstof

Een cruciaal bestanddeel van guano is stikstof. "Dat is er in twee varianten, of isotopen: een lichte en een zwaardere variant. Kustplanten zitten vooral vaak vol met de lichte variant, ze halen hun stikstof uit lucht en water. Maar planten kunnen stikstof ook opnemen via vogelmest en daarin komt vooral die zwaardere variant voor. En die troffen we aan in de begroeiing op de eilanden." Deze nutriëntenstroom maakt deel uit van een natuurlijk ecosysteemproces. "Terwijl een grootschalige aanvoer van voedingsstoffen in andere natuurgebieden juist kan leiden tot een ongewenste verrijking en verlies aan biodiversiteit."

Van Rees groeide op in Groningen en is van jongs af aan al gefascineerd door het Waddengebied. Voor zijn onderzoek aan de Universiteit Utrecht en het NIOZ inventariseerde hij de effecten van guano op de flora van Rottumeroog, Rottumerplaat, Richel, Griend en de Zuiderduintjes – allemaal eilanden die normaal gesproken niet voor mensen toegankelijk zijn. Hij combineerde veldmetingen, zoals metingen van plantengroei en stikstof, met satellietbeelden en hoogtekaarten. Eenmaal terug op kantoor gebruikte hij ook computermodellen om patronen te analyseren.

Barrière-eilanden 

De Waddeneilanden zijn zogeheten barrière-eilanden: lange, smalle zand- of sedimentafzettingen parallel aan de kust. Vanwege hun samenstelling zijn het dynamische, ‘kneedbare’ eilanden, in tegenstelling tot bijvoorbeeld vulkanische eilanden. Zandige barrière-eilanden komen vooral voor langs laaghellende, zandrijke kusten, met name langs de oostkust van Noord-Amerika, in de Waddenzee van Nederland, Duitsland en Denemarken, langs de oostkust van Australië, en langs delen van de zuidoostkust van Zuid-Amerika. Op die zandige eilanden waar jaarlijks miljoenen trekvogels broeden of rusten, spelen die vogels waarschijnlijk een belangrijke maar onderbelichte landschapsvormende rol. Dit onderzoek onderschrijft zo het belang van het beschermen van de vogels en hun zandige broedgebieden.

Meer informatie

• Het artikel: Nutrient flows and biogeomorphic feedbacks: linking seabird guano to plant traits and morphological change on sandy islands, gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Biogeosciences.

Tekst en beed: Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ)