Hoe PWN pioniert rond het IJsselmeer
PWNDe kwaliteit van het oppervlaktewater in Nederland gaat achteruit, onder andere door klimaatverandering. Ook in het IJsselmeer, de belangrijkste bron voor PWN, speelt dit probleem. "Voor het drinkwater van de toekomst zoeken we dan ook naar nieuwe, duurzame manieren om de drinkwaterbronnen te versterken", zegt Anne Swank, beleidsadviseur drinkwater bij PWN. "Zo ontstond het idee: als we in het IJsselmeer nu eens extra waterbekkens aanleggen en met het opgegraven zand een landschap creëren waarin water wordt voorgezuiverd? Dan zijn er minder chemicaliën en energie nodig in het verdere zuiveringsproces en is er permanent een ruime voorraad zoetwater beschikbaar. Ook als we tijdelijk geen water uit het IJsselmeer kunnen innemen, omdat dit bijvoorbeeld te zout is."
Nieuwe volgorde
Zuiverende landschappen zijn op zich niet nieuw. Bij afvalwaterzuivering is het bijvoorbeeld al gebruikelijk dat de natuur een handje helpt. "Maar daar is die natuurlijke zuivering de laatste stap, voordat het water weer in het oppervlaktewater wordt geloosd", zegt PWN-onderzoeker Tim de Groot. "Daar zit een belangrijk verschil: PWN wil die zuiverende werking juist aan het begin van het drinkwaterproductieproces inzetten, voordat het water de productielocatie in Andijk ingaat. Die volgorde is nieuw en maakt dat we nog veel uit te zoeken hebben, voordat we een gebied van 150 hectare gaan aanleggen. Daar is het demonstratieproject voor bedoeld."
Bouwblokken
In de aanloop naar het project dachten onderzoekers uit Wageningen mee over hoe zo’n zuiverend landschap eruit kan zien. Anne: "Daar kwamen verschillende bouwblokken uit: een mosselzone waarbij deze diertjes het water filteren, een moerasgebied waar deeltjes naar de bodem zakken en moerasplanten die dienen als helofytenfilters. Op basis daarvan hebben we het demonstratieproject ontworpen, met verschillende constructies en verschillende typen landschappen. Met LIFE Watersource testen we hoe dat in de praktijk allemaal functioneert, en hoe die onderdelen elkaar kunnen versterken. Ook monitoren we de biodiversiteit: wat voor effecten zien we bij planten en dieren?"
LIFE Watersource - Achter de schermen (bron: PWN)
Nu al verschil
Nu de eerste fase van LIFE Watersource is opgeleverd, stromen de gegevens binnen. Tim: "We meten bijvoorbeeld via sensoren de kwaliteit van het water waar het binnenkomt en uitstroomt. Ook doe ik handmetingen en er worden heel veel monsters geanalyseerd. We kijken naar stikstof, koolstof, zuurstof, algen, zuurgraad, temperatuur, virusdeeltjes, invloed van seizoenen, van alles. Komend voorjaar wordt het tweede deel opgeleverd, zoals de mosselzones en de helofytenfilters, en kunnen we nog veel meer meten. Maar ik zie nu al duidelijk ontwikkelingen. Zo is het water in één deelgebied al duidelijk minder troebel. We zien ook dat de linten die we rondom de jonge helofytenplanten hebben aangebracht, om te voorkomen dat de ganzen ze aanvreten, geen overbodige luxe zijn. En ik merk ook al dat de wind veel meer invloed heeft op de waterstromen dan verwacht. Dat is een belangrijk inzicht voor het uiteindelijke ontwerp van de klimaatbuffer."
Kennis delen
De schaal waarop PWN gegevens verzamelt en monitort in dit project, is ongekend. "Bijzonder is ook dat we een voorspelmodel bouwen in de vorm van een zogeheten 'digital twin', waarin we alle gegevens verzamelen en voor diverse gebruikers inzichtelijk maken", zegt Anne. "Iedereen kan die gegevens raadplegen, want we willen niet alleen zelf leren van dit project, maar juist ook kennis delen. We zoeken dan ook al vanaf de start de samenwerking. Zo hebben we de Europese LIFE-subsidie voor milieu-, klimaat- en natuurprojecten samen met drie Spaanse drinkwaterbedrijven ingediend, die net als wij tegen uitdagingen aanlopen. We werken samen met overheden, natuurorganisaties en kennisinstituten. De EU helpt bij het verspreiden van onze inzichten door onze rapportages voor alle leden toegankelijk te maken. En ook onze omgeving betrekken we bij het project. Niet alleen met nieuwsbrieven en evenementen, maar we kijken ook hoe we bewoners een actieve rol kunnen geven, bijvoorbeeld als vrijwilliger. We willen anderen echt inspireren."
Opmaat naar iets groots
Een grote kracht daarbij is volgens Tim dat PWN breder kijkt dan alleen naar drinkwater. "In dit project staan drinkwater- en natuurdoelen gelijk aan elkaar. Het een is dus niet ondergeschikt aan het ander. Dat zie je terug in onze aanpak: we creëren een natuurgebied en onderzoeken wat dit doet met de waterkwaliteit en de biodiversiteit. En dus niet omgekeerd: dat je de waterzuivering centraal stelt en daarop je natuurlandschap inricht. We doen dit echt vanuit een andere mindset, en juist dat maakt het concept uniek en veelbelovend. Als dit werkt zoals we verwachten, levert dat enorme winst op: in duurzaamheid, kosten, leveringszekerheid én natuurwaarden. En dan kan LIFE Watersource de opmaat zijn naar iets heel groots."
Tekst en beeld: PWN (leadfoto: Tim de Groot bij het zuiverend landschap)