Systeemanalyse als basis voor het beheer van het Brabantse waterwingebied Roosendaal

Brabant Water voorziet met haar waterwingebieden zo’n 2,6 miljoen Brabanders van veilig en schoon drinkwater. Natuur en drinkwater zijn daarbij onlosmakelijk met elkaar verbonden: gezonde ecosystemen beschermen de kwaliteit van het grondwater. Daarom stelt Brabant Water het behoud en de versterking van de natuur rond deze bronnen centraal. Dat doen ze door van hun waterwingebieden zogenoemde drinkwaterlandschappen te maken. Dat is meer dan een plek die alleen voldoende en goed drinkwater levert. Het is een landschap dat regenwater vasthoudt, droogte beter doorstaat en meebeweegt met een veranderend klimaat. Door slim gebruik te maken van de natuurlijke kenmerken van de gebieden worden natuurwaarden en de kwaliteit van het landschap versterkt. Zo blijft het grondwater op peil en blijft voldoende schoon water beschikbaar voor drinkwater en natuur.

Voor elk waterwingebied – groot of klein – wordt vanuit dezelfde gedachte een terreinvisie opgesteld. Daarin vormt het watersysteem, in samenhang met het ecohydrologisch functioneren en de landschapshistorie, het uitgangspunt. Zo wordt duidelijk welk streefbeeld past bij het gebied en welk beheer nodig is om daar te komen.

Waterwingebied Roosendaal

Waterwingebied Roosendaal, ook wel bekend als Borteldonk, ligt in West-Brabant en grenst aan de stad Roosendaal. Het terrein wordt omringd door natuurterreinen, zoals de Molenbeek, Landgoed Visdonk, het Rozeven en de Rucphense bossen. Het grootste deel van het waterwingebied bestaat uit kruidenrijke graslanden, naast bos en (voormalige) hakhoutwallen. Verder wordt een deel van het terrein gebruikt als voedselbos en zijn een paar percelen in gebruik als akker.

Landschapshistorie

Een groot deel van West-Brabant was ooit bedekt met veen. De regio was daardoor in het verleden veel natter dan nu. Het waterwingebied zelf is waarschijnlijk nooit met veen bedekt geweest. Dit wordt ondersteund door het toponiem Borteldonk: een donk is een droge, hoger gelegen plaats in een natte, moerassige omgeving. Wel loopt aan de oostzijde nog altijd een oude turfvaart, de Elderse Turfvaart, waarmee gewonnen turf richting Roosendaal werd vervoerd.

De eerste betrouwbare topografische kaarten laten zien dat het waterwingebied toen al in cultuur was gebracht. Het grootste deel bestond uit akkers omzoomd met houtwallen en hier en daar een klein bosperceel. Een kleinschalig landschap. Veel van de landschapselementen van toen zijn nog steeds te herkennen in het terrein.

Ecohydrologisch functioneren

Wat het toponiem Borteldonk ons al vertelde, wordt bevestigd door de hoogtekaart: het waterwingebied ligt op een uitloper van het West-Brabants massief en ligt dus hoog in het landschap. De bodem die we bemonsterden wijst erop dat regenwater hier in de bodem verdwijnt en toegevoegd wordt aan het grondwater, onder meer via podzolbodems die meer of minder lemig zijn.

Daarin zijn echter lokale leemlenzen aanwezig. Deze lagen zorgen ervoor dat regenwater moeilijker het grondwater kan bereiken, waardoor lokaal tóch, al dan niet tijdelijk, natte tot vochtige omstandigheden kunnen optreden. Vroeger zijn er dan ook sloten gegraven in het terrein om water versneld af te voeren. Ook de poelen en de naastgelegen Elderse Turfvaart zorgen voor de versnelde afvoer van water – ze snijden de sterk lemige lagen waarover water afstroomt.

Flora en fauna

Het waterwingebied bestaat voornamelijk uit voedselrijke en kruidenrijke graslanden. De invloed van de vroegere bemesting (het esdek) is ook tegenwoordig nog terug te meten. In alle percelen zijn gewoon reukgras, gestreepte witbol en gewoon struisgras de dominante grassoorten. Veelvoorkomende kruiden zijn jakobskruiskruid, smalle weegbree, veldzuring, gewoon biggenkruid, gewone veldbies, kleine klaver en kruipende boterbloem. Lokaal is pinksterbloem aanwezig, een soort die duidt op wat vochtigere condities en een belangrijke waard- en nectarplant is voor vlinders, zoals het oranjetipje, en andere insecten. Verder zijn vlasbekje, zandblauwtje, schapenzuring en hazenpootje aangetroffen. Deze soorten duiden op het heischrale component van de graslanden, dat ontstaat als gevolg van het gevoerde maaibeheer rond waterwinmiddelen.

Het terrein rondom het pompstation bestaat volgens historische kaarten sinds de aanleg in 1895 uit bos. De oude bossen en houtkanten bestaan voornamelijk uit zomereik. In de houtwallen hebben zich oudbossoorten, zoals grote muur, bosanemoon, bleeksporig bosviooltje, eikvaren, dalkruid en gewone salomonszegel kunnen handhaven.

Omdat binnen het waterwingebied veel variatie aanwezig is, vormt het een geschikt leefgebied voor tal van soorten. Meest noemenswaardig zijn havik, marterachtigen en ree.

Potenties voor herstel van een kleinschalig cultuurlandschap

Waterwingebied Roosendaal was ooit een hogere plek in het veenlandschap. Hier ontwikkelde zich een kleinschalig cultuurlandschap met bouwlanden, houtwallen en bosjes. Veen zal hier niet snel meer ontwikkelen. Daarvoor is het landschap te veel veranderd. Het historische cultuurlandschap biedt daarentegen wel voldoende handvatten voor verdere ontwikkeling als drinkwaterlandschap. In het oude cultuurlandschap van voor de ruilverkavelingen was, mede dankzij de diversiteit aan landgebruik en de vele landschapselementen, een zeer hoge biodiversiteit. Een aantal van deze elementen is in het waterwingebied Roosendaal behouden gebleven en het doel is dan ook om deze verder te versterken.

Vanuit de systeemanalyse wordt daarom ingezet op hydrologisch herstel én landschappelijke versterking. Concreet zet Brabant Water in op hydrologisch herstel door slootjes die geen functie meer hebben op te ruimen, waardoor het regenwater dat in het gebied valt rustig kan infiltreren richting het grondwater. De vochthuishouding van het gebied verbetert, waarmee ook een impuls kan worden gegeven aan de graslanden. Hier wordt gewerkt aan de ontwikkeling van (nog) kruidenrijkere graslanden, aangevuld met natuurakkers. Hierbij biedt het cultuurlandschap van weleer houvast – op de perceelsgrenzen worden houtwallen en singels heringericht. Daarnaast wordt ingezet op een structuurrijker bos, waarin een divers palet aan boom- en struiksoorten voorkomt.

Dit streefbeeld versterkt ook de landschappelijke relaties met de omgeving. Het waterwingebied vormt een stapsteen tussen de droge natuur van de Rucphense bossen in het oosten en de natte natuur rondom de Molenbeek in het westen. Hiervan profiteren vele vogelsoorten, maar ook bijvoorbeeld de boommarter. Mogelijk nog belangrijker, het streefbeeld draagt ook bij aan herstel van de hydrologische gradiënt tussen deze twee gebieden. Door regenwater en oppervlakkig grondwater beter vast te houden op het terrein wordt meer water in het landschap vastgehouden.

Tekst: Louise Franssen, Esther van Hoof en Kevin Geurts, Stichting Bargerveen; Joke Plas, Bosgroep Zuid Nederland; Boy Possen en Robert Franzen, Brabant Water
Beeld: Boy Possen; Esther van Hoof; Nationaal Archief; Louise Franssen