Eerste eikenprocessierupsjes recordvroeg uit het ei

Het Overijsselse Hengelo had dit jaar de primeur. Daar kropen op maandag 23 maart de eerste eikenprocessierupsen uit het ei. Dit is zeven dagen eerder dan het vorige record van 30 maart 2014. In 2017, 2024 en 2025 werden de eerste rupsjes op 31 maart gezien. Drieëntwintig maart is beduidend eerder dan we op basis van enkel de temperatuurontwikkeling in maart hadden verwacht. Mogelijk komt het door de grote hoeveelheid zonneschijn die we deze maand tot nu toe hebben gehad. Eitjes die vol in de zon liggen, kunnen sterk opwarmen wat de uitkomstdatum vervroegd kan hebben. Vanuit het zuiden van het Verenigd Koninkrijk is de eerste ei-uitkomst op 25 maart gemeld wat voor die regio ook extreem vroeg is.

Maar even wachten op het eikenblad

De rupsjes die nu, of de komende week, uit het ei komen, zullen waarschijnlijk niet lang hoeven te wachten totdat ze van de jonge eikenblaadjes kunnen eten. Volgens de temperatuursommodellen van De Natuurkalender verwachten we dat rond 28 maart 5 procent van de eiken met hun bladontplooiing zijn begonnen. Rond 16 april zal naar verwachting de helft van de eiken in Nederland met hun bladontplooiing zijn begonnen. Enkele dagen wachten op de bladontplooiing hoeft voor de rupsen geen probleem te zijn. Tijdens het wachten op de bladontplooiing zijn ze wel extra kwetsbaar voor natuurlijke vijanden, waaronder allerlei vogelsoorten. 

Brandharen vanaf half mei

De rupsjes hebben bij het uit het ei kruipen al wel haren, maar dit zijn niet de brandharen die overlast kunnen veroorzaken. De brandharen verschijnen pas in het vierde larvestadium. Op basis van de huidige weersverwachting verwachten we dat de eerste rupsen rond 13 mei in dit stadium komen. Vanaf de tijd dat er brandharen verschijnen, kunnen er bij contact met deze brandharen gezondheidsklachten ontstaan. Het moment dat ze brandharen krijgen is ook het moment waarop ze hun karakteristieke nesten gaan maken. Als de temperatuur de komende weken boven het gemiddelde komt te liggen, zal het moment waarop de brandharen verschijnen naar voren verschuiven.

Hoge plaagdruk in het noorden

Op basis van het aantal eikenprocessievlinders dat we vorig jaar met het feromoonvallennetwerk hebben gevangen, concludeerden we dat we dit jaar in Friesland, Groningen, Drenthe en Overijssel een hoge plaagdruk kunnen verwachten (zie onderstaande figuur). Het gemiddeld aantal vlinders per val kwam daar boven de 20 vlinders. In Utrecht, Gelderland en Noord-Brabant lag het gemiddeld aantal vlinders net binnen de categorie matige plaagdruk (tussen de vijf en twintig vlinders per val). In de overige provincies is, op basis van het aantal gevangen vlinders, een lage plaagdruk te verwachten. De plaagdruk kan onverwacht hoger uitvallen als er plotseling in de loop van het seizoen rupsen uit de grond kruipen. We weten echter niet of en hoeveel rupsen in verlengde diapauze zitten en waar deze rupsen dan in de grond zitten. Het is dus zaak om op risicolocaties ook na het verschijnen van de nesten te blijven monitoren op het mogelijk in hogere aantallen verschijnen van rupsen.

Leidraad

Dankzij een lagere plaagdruk in de afgelopen jaren is er minder aandacht voor beheersing van de eikenprocessierups. Gezien de ervaring vanuit het verleden waarin cyclisch pieken zijn waargenomen is het juist nu raadzaam om in te zetten op het stimuleren van natuurlijke plaagonderdrukking, zodat er balans opgebouwd kan worden en zich een robuust natuurlijk predatiesysteem kan ontwikkelen. Meer informatie over allerlei aspecten van de eikenprocessierups is te vinden op de website van het Kennisplatform Processierups en in de Leidraad Beheersing Processierups. In de leidraad is informatie te vinden over de Biologie, Gezondheid, Risicoanalyse, Risicozonering en Beslisboom, Monitoring, Natuurlijke Plaagonderdrukking, Actieve Beheermaatregelen, Communicatie, ARBO en Veiligheid Omstanders en Juridisch Kader. De recente kennis over grondnesten is nog niet volledig opgenomen in de Leidraad. De stand van de kennis hierover is te vinden in het rapport Grondnesten eikenprocessievlinder Thaumetopoea processionea en verlengde diapauze (pdf: 13,01 MB).

Nieuwsbrief

Het Kennisplatform Processierups publiceert vanaf 2021 regelmatig een digitale nieuwsbrief over alle aspecten rond de rups. Van ecologie tot onderzoek en van nieuws tot achtergrondinformatie, bestemd voor beheerders, bestuurders en andere betrokkenen. Aanmelden voor de nieuwsbrief kan op Processierups.nu.

Webinar dennenprocessierups

De dennenprocessierups is bezig met een opmars vanuit Zuid-Europa naar het noorden, een gevolg van klimaatverandering. De dennenprocessierups heeft net als de eikenprocessierups brandharen die voor gezondheidsklachten kunnen zorgen. De levenscyclus is echter net iets anders en, zoals de naam al verraadt, zijn de waardplanten verschillende soorten naaldbomen. Op 27 mei wordt van 11 tot 12.30 uur een gratis webinar over de dennenprocessierups georganiseerd door Stadswerk, Vereniging van Bos- en Natuurterreineigenaren, Kennisnetwerk Invasieve Exoten en het Kennisplatform Processierups. In dit webinar gaat expert Silvia Hellingman in op de herkenning en ecologie van de dennenprocessierups en hoe met de soort om te gaan in het beheer. Aangezien we dan midden in het overlastseizoen van de eikenprocessierups zitten gaat Arnold van Vliet in op de stand van zaken van deze rups. Als je je aanmeldt voor het webinar, ontvang je een link om de webinar bij te wonen.

Tekst: Kenniscentrum Eikenprocessierups, Silvia Hellingman, Guus Hellingman, Hellingman Onderzoek en Advies; Arnold van Vliet, Wageningen University & Research; Henry Kuppen, Wendy Batenburg, Terra Nostra; Henk Jans, Jans Consultancy Gezondheid en Milieu; Hidde Hofhuis, Stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel; Joop Spijker, Wageningen Environmental Research; Teun Dekker, Swedish University of Agricultural Sciences
Beeld: Walter van Dijk (leadfoto: uitkomst eerste eitjes eikenprocessierups op 23 maart 2026); Kenniscentrum Eikenprocessierups