Nieuwe kortschildkever voor Nederland

In de zomer van 2025 troffen keveronderzoekers in het zuiden van Nederland exemplaren aan van een voor Nederland onbekende kortschildkever. Omdat de meeste waarnemingen werden gedaan op zwavelzwammen, en ook literatuur over deze soort vaak zwavelzwammen vermeldt, werden in de daarop volgende maanden meer zwavelzwammen afgezocht naar deze nieuweling. Dit resulteerde in waarnemingen uit andere delen van Nederland, waarvan de noordelijkste in Amsterdam liggen.

Snel verspreid

Achteraf bleek dat tussen nog niet uitgezochte kevers van Limburgse zwavelzwammen uit 2023 ook al exemplaren van deze Atheta zaten. Zwavelzwammen worden regelmatig onderzocht op kevers – het is de paddenstoel met het grootste aantal geassocieerde keversoorten. Het is daarom onwaarschijnlijk dat deze kever jarenlang over het hoofd is gezien in Nederland. Blijkbaar is deze kortschildkever in staat geweest om zich binnen een paar jaar over half Nederland te verspreiden. De soort was al langer bekend van Engeland, Frankrijk en Duitsland, maar is pas deze eeuw voor het eerst in de Benelux opgedoken: in 2008 in Luxemburg en in 2010 in België.

Met de aanwezigheid in de hele Benelux is de soort nu bekend van een vrijwel aaneengesloten gebied van Groot-Brittannië tot Azerbeidzjan en van Noorwegen tot Griekenland.

Zwambewoner

Atheta liturata komt niet alleen op zwavelzwammen voor. Waarnemingen uit België worden veelvuldig gedaan op zadelzwammen, en een Nederlandse waarneming uit Putte in Noord-Brabant was mogelijk op een lakzwam (Ganoderma sp.). Zwavelzwammen ontwikkelen zich in het voorjaar, om in de herfst en winter steeds verder te vergaan. Op zwavelzwammen kunnen meerdere soorten Atheta worden aangetroffen, maar deze soort verschijnt waarschijnlijk als een van de eerste. De eerste waarnemingen uit België zijn al van eind april. Vermoedelijk ontwikkelen de larven zich in de zomer jagend op andere insectenlarven in de paddenstoelen en treffen we de nieuwe generatie tot in de herfst op de dan rotte paddenstoelen aan. We denken dat de volwassen kevers overwinteren in strooisel, maar daar is eigenlijk nog heel weinig over bekend.

Nu in mei weer verse zadel- en zwavelzwammen beginnen te verschijnen, zou het heel interessant zijn te weten waar deze kortschildkever inmiddels voorkomt. Zoals gezegd zijn ze slechts 2 tot 3 millimeter groot. De langwerpige kevers zijn donkerbruin van kleur, met opvallend licht oranjebruine dekschilden en achterlijfspunt. De mannen zijn met een loep goed te herkennen aan de brede dubbele tanden die van het zesde achterlijfssegment naar achteren steken (zie bovenstaande afbeelding). Om vrouwelijke exemplaren met zekerheid te determineren moet de spermatheca worden uitgeprepareerd. Die heeft een unieke vorm, gelijkend op een tabakspijp (zie onderstaande afbeelding). Als Nederlandse naam voor deze nieuwkomer stellen we bleekspriethoutzwamatheta voor. Van de in houtzwammen aanwezige Atheta's heeft alleen deze soort opmerkelijk bleke antennen.

Meer informatie

• Artikel over deze vondst: De kortschildkever Atheta liturata nieuw voor Nederland (Coleoptera: Staphylinidae).

Tekst: Jan Wieringa & Aglaia Bouma, Naturalis Biodiversity Center; Ruud Jansen
Beeld: Jan Wieringa; Bas Drost; Sipke Wadman