Natuur herstellen in het Limburgse Heuvelland lukt beter als je het hele systeem aanpakt

Het Zuid-Limburgse Heuvelland is ecologisch gezien uitzonderlijk rijk: kalkgraslanden, hellingbossen, brongebieden en bloemrijke akkerranden liggen er dicht op elkaar. Tegelijkertijd staan veel van die habitats al decennia onder druk door stikstofdepositie en verdroging. Voormalige landbouwgronden waarop natuurherstel zou kunnen plaatsvinden, zijn vaak verzadigd met fosfaat.

Systeemherstel in plaats van habitatherstel

Natuurherstel is dus nodig. Traditioneel natuurherstel richt zich op afzonderlijke habitattypen of planten- en diersoorten. In dit onderzoek is bewust gekozen voor een bredere invalshoek: systeemherstel. Daarin worden habitattypen, soorten, landschapselementen en abiotische processen, zoals waterstromen en bodemchemie, niet los van elkaar bekeken, maar als onderdelen van een samenhangend systeem. Verstoringen op één plek werken immers door in de rest van het landschap.

Kansen in het Heuvelland

Onderzoekers van Wageningen Environmental Research, B-ware, De Vlinderstichting en Ecologica werkten in opdracht van OBN Natuurkennis deze methode verder uit en onderzochten waar in het Heuvellandschap van Zuid-Limburg de aanpak kansen creëert voor natuurherstel. De maatregelen en knelpunten werden op drie niveaus beschreven:

• standplaatsniveau: lokaal beheer, zoals maaien of verwijderen van opslag;
• procesniveau: waterbeheer, agrarisch gebruik in de omgeving;
• systeemniveau: stikstofdepositie, verdroging op regionale schaal.

Voor effectief systeemherstel moet op alle drie niveaus tegelijk ingegrepen worden.

Gegevens omzetten in kansrijkdomkaarten

Het vertrekpunt voor de prioritering waren de Europese beleidsdoelen: veertien habitattypen en twaalf soorten van de Habitatrichtlijn waarvoor het Heuvelland een opgave heeft. Om kansrijke locaties te identificeren, combineerden de onderzoekers meerdere databronnen: verspreidingsgegevens van karakteristieke soorten onder groepen als dagvlinders, sprinkhanen, reptielen, bijen en zweefvliegen uit de Nationale Databank Flora en Fauna, ecohydrologische gegevens en data van bodemchemische meetpunten, en vegetatiekarteringen. Op basis hiervan zijn per habitattype zogeheten kansrijkdomkaarten opgesteld op kilometerhokniveau. Deze zijn verder verfijnd met criteria als bodemtype.

Door de kaarten over elkaar heen te leggen, zijn uiteindelijk negen zoekgebieden voor systeemherstel afgebakend. Twee daarvan zijn verder uitgewerkt tot op locatieniveau: het Zuidelijk Geuldal en Wylre. Voor beide gebieden zijn kansen en knelpunten in kaart gebracht, aangevuld met bevindingen uit veldbezoeken. De aanpak laat zien dat een dergelijke databeschikbaarheid – die in Zuid-Limburg relatief groot is – goed bruikbaar is voor een onderbouwde prioritering.

Fosfaat hardnekkig knelpunt, ecohydrologie is een hiaat

Uit de bodemchemische analyses komt een duidelijk knelpunt naar voren: veel voormalige landbouwgronden in het Heuvelland zijn sterk verrijkt met fosfaat, wat directe omvorming naar natuur bemoeilijkt. Nieuwe nutriëntenbelasting moet strikt worden beperkt. De ecohydrologische gegevens bleken helaas te beperkt om gedetailleerd in de analyse mee te nemen. De onderzoekers benoemen dit nadrukkelijk als een belangrijk hiaat voor vervolgonderzoek.

Kalkmoerassen vragen systeemaanpak

Hoe zo'n samenhangende aanpak er in de praktijk uitziet, illustreert een parallel OBN-onderzoek naar kalkmoerassen in het Heuvelland. Deze zeldzame kalkmoerasvegetaties – gevoed door kalkrijk grondwater – zijn in de afgelopen eeuw teruggelopen van enkele tientallen locaties naar slechts twee terreinen in redelijke staat. Het onderzoek biedt meer perspectief dan vooraf gedacht. Voorwaarde is wel dat de abiotische condities kloppen: continue hoge grondwaterstanden, het hele jaar door, fosfaatarme omstandigheden en een strikte beperking van de nitraatbelasting van het grondwater. Een aanpak die zowel de bron als het intrekgebied omvat, met herstel van landschapsgradiënten en bufferzones, is precies wat kalkmoerassen nodig hebben om minder gevoelig te worden voor randeffecten, zoals nitraatuitspoeling vanuit aangrenzende percelen.

Meer informatie

• Lees de rapporten Systeemherstel Heuvelland en Kalkmoerassen in het Heuvellandschap op de website van OBN Natuurkennis.

Tekst: OBN Natuurkennis
Beeld: Nina Smits (leadfoto: het Heuvelland)