Vogels, hittegolven en de soms dodelijke gevolgen

Dat stijgende temperaturen en hittegolven steeds vaker een bedreiging vormen voor vogels concluderen wetenschappers in een recent artikel in Trends in Ecology & Evolution. We zetten de belangrijkste bevindingen op een rij.

Hoe heet is te heet?

Hitte en droogte hebben negatieve gevolgen voor vogels. Toch is er nog verrassend weinig bekend over hoe ze zich aanpassen aan stijgende temperaturen. Vogels hebben net als mensen en andere warmbloedige dieren een vaste lichaamstemperatuur. Die temperatuur ligt bij vogels iets hoger dan bij ons, zo rond de 41 graden Celsius. En heel veel warmer dan dat mogen de meeste vogels niet worden, anders overleven ze het niet.

Kleine zangvogels kunnen over het algemeen het slechtst tegen extreme hitte. Ze kunnen extreem snel uitdrogen, omdat ze in relatie tot hun volume veel vocht moeten verdampen om af te koelen, terwijl hun waterreserve minuscuul is. Deze groep loopt dus het meeste risico wanneer temperaturen flink oplopen.

Letterlijk doodgaan van de hitte

Meestal kunnen vogels hun lichaam goed op temperatuur houden, maar steeds extremere hitte maakt dit moeilijker. Enkele heftige voorbeelden.

• Tijdens een hittegolf in Zuid-Afrika in 2020 stierven massa’s kleine zangvogels aan oververhitting. Het dieptepunt werd bereikt op een dag waarop een temperatuur van rond de 45 graden samen met een hoge luchtvochtigheid leidde tot de dood van minstens 47 vogels in een relatief klein zoekgebied (rond één weerstation in noordelijk KwaZulu-Natal). Het totaal aantal dodelijke slachtoffers lag waarschijnlijk nog veel hoger.
• Zelfs in droge delen van de wereld kunnen vogels die wel wat gewend zijn bezwijken onder nieuwe hitterecords. Onderzoek uit Australië laat zien dat kleinere vogels extra kwetsbaar zijn. Zo stierven duizenden grasparkieten en zebravinken toen de temperatuur in januari 2009 opliep tot boven de 45 graden.
• Ook voor zeevogels vormen hittegolven een ernstig risico. Tussen 2014 en 2019 stierven honderdduizenden zeevogels langs de kust van Californië tot Alaska, waaronder kuifalken en gewone zeekoeten. Op de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee zijn ook massale sterftegevallen vastgesteld na hittegolven. Het wateroppervlak warmt op, waardoor vissen naar diepere, koelere waterlagen zwemmen. Zeevogels, die vaak dagen tot maanden op zee verblijven, kunnen dit voedsel dan niet meer bereiken en sterven van de honger.

Slecht voor de gezondheid en voortplanting

Het is nog zeldzaam dat vogels letterlijk doodgaan van de hitte, maar warm weer kan ook een negatief effect hebben op hun gezondheid en voortplanting. Vogels zijn veel energie kwijt aan het koelen van hun lijf. Energie die ze normaal gesproken besteden aan bijvoorbeeld het zoeken naar eten. Daarnaast moeten vogelouders het nest vaker verlaten en kunnen ze minder intensief broeden en verzorgen. Hun jongen groeien hierdoor langzamer en hebben een lagere kans van overleven. Voor sommige vogelpopulaties leidt hitte dus tot een slechtere gezondheid, minder volwassen jongen en uiteindelijk een lagere overlevingskans. 

Nederland: honderden gierzwaluwen bij de opvang

Dit speelt niet alleen ver weg. Ook in Nederland merken vogels de gevolgen van stijgende temperaturen en hittegolven. Vogelopvangcentra zien dan duidelijke pieken in het aantal vogels in nood. Ze vangen jonge vogels op, vaak gierzwaluwen of koolmezen die te vroeg uit nesten onder daken of uit nestkasten kruipen of vallen, omdat het binnenin te heet is. “In nestkasten op zonnige gevels loopt de temperatuur zo hoog op dat de jonge vogels levend verbranden, of eruit kruipen en op de grond belanden, waar ze niet meer wegkomen”, aldus Vogelopvang Utrecht. “Wie een (jonge) gierzwaluw op de grond vindt, moet hem direct naar de opvang brengen en hem vooral niet zelf verzorgen. Een jonge gierzwaluw die op de grond ligt, komt daar zelf niet meer weg”, geeft Kerstin Steinhart, manager van Vogelopvang Utrecht, aan. “Wie zo’n vogel vindt, redt letterlijk zijn leven door hem meteen naar ons te brengen.”

Help vogels in de hitte

Om jonge vogels te behoeden voor dit lot, wil Vogelbescherming Nederland de omvang van dit probleem beter in beeld te krijgen. Ook zoeken we naar manieren om de omstandigheden in nestkasten te verbeteren. Zo willen we gebruik gaan maken van ‘slimme nestkasten’ met sensoren, onder andere om de temperatuur in nestkasten onder verschillende omstandigheden te kunnen meten. Daarnaast geven we mensen, organisaties en overheid advies over manieren om hitte dragelijker te maken voor vogels, zoals meer groen in de stad en een hoger waterpeil in het landelijk gebied. Daarbij geldt ook: zorg zelf voor schoon drinkwater, schaduw door struiken en plaats nestkasten nooit op het zuiden.

Tekst: Jeanet van Zoelen, Vogelbescherming Nederland
Beeld: Hans Peeters (leadfoto: drinkende ooievaar); Ad Sprang; Peter van Graafeiland