Hoe voorkom je ongelukken met de geelpoothoornaar? Volg deze tips op.
Hellingman Onderzoek en Advies, Wageningen UniversityDe geelpoothoornaar (Vespa velutina nigrithorax) heeft zich de afgelopen jaren sterk over Nederland uitgebreid. Inmiddels kun je geelpoothoornaars in heel het land tegenkomen. Door de sterke toename neemt de kans toe dat je de hoornaars zelf tegenkomt of dat je een nest aantreft. In deze tijd van het jaar leeft een geelpoothoornaarkolonie in het zogenaamde secondaire nest. Dit nest kan tot een meter breed zijn, waarin dan vele duizenden hoornaars leven. Het nest bevindt zich meestal in boomtoppen, meer dan tien meter hoog, maar kan zich ook bevinden in hagen, struiken, spouwmuren, onder dakranden, daknokken, in schuren, loodsen, carports, tegen gevels en onder balkons. Nesten worden ook weleens aangetroffen in hooggelegen metalen of houten structuren in het landschap, zoals elektriciteitsmasten of industriële installaties. Maar de nesten zitten niet alleen hoog. Ze zijn ook al aangetroffen onder rioolputdeksels en recent werd in Italië een nest op de grond ontdekt. Is er een nest in de buurt, houd dan ramen en deuren dicht totdat het nest is verwijderd.
Check je omgeving op nesten vóór werkzaamheden en activiteiten
De komende weken zal het blad aan de bomen verkleuren, waarna het van de bomen valt. Dan gaan de hoornaarnesten opeens opvallen. Je kunt bij activiteiten en werkzaamheden in de tuin, in het openbaar groen, bij het oogsten of bij werkzaamheden aan gebouwen, zonder dat je het doorhebt, in de buurt komen van een nest. Geelpoothoornaars reageren sterk op visuele, maar ook op mechanische prikkels. Geluid, trillingen en beweging activeren wachtposten, waarna alarmferomonen worden vrijgegeven en een gecoördineerde verdedigingsreactie kan ontstaan. Activiteiten zoals grasmaaien, bosmaaien, snoeien of zagen kunnen een onmiddellijke verdedigingsreactie uitlokken. De geelpoothoornaar heeft een actief defensief gedrag: het risico bestaat dat ze je aanvallen als ze zich bedreigd voelen. Het is dus belangrijk om te checken of er een hoornaarnest aanwezig is voordat je met werkzaamheden begint.
Check voordat je met de werkzaamheden begint of je geelpoothoornaars ziet rondvliegen of dat je continu gezoem hoort. Als dat het geval is, kun je kijken of ze telkens naar dezelfde plek in een boom, struik of muur, dakrand of iets dergelijks vliegen. Als dat het geval is, dan zit daar waarschijnlijk een nest. Als je een grijze of beige massa tussen de takken (in bomen, struiken, hagen) ziet hangen heb je zeer waarschijnlijk te maken met een nest.
Let op solitaire geelpoothoornaars die op zoek zijn naar voedsel
Een solitaire hoornaar heeft een individuele vlucht- en vechtafstand. Zodra een mens, zoals een groenwerker, fruitplukker of terrasbezoeker, die comfortzone onbewust doorbreekt door fysiek contact of een maaimachine, reageert het insect met solitaire, defensieve agressie. Check daarom altijd of er foeragerende hoornaars rondvliegen. Laat ze met rust en sla ze niet dood. Als iemand ver van een nest een solitaire hoornaar wegslaat of per ongeluk platdrukt, komt er direct een alarmferomoon vrij. Dit feromoon blijft hangen op kleding of huid. Andere foeragerende hoornaars die toevallig in diezelfde straal actief zijn – bijvoorbeeld op dezelfde fruitbomen – pikken dit signaal op. Zij transformeren direct van passieve zoekers naar actieve aanvallers. Zo kan een meervoudige aanval ontstaan, zónder dat er een nest in de buurt is. Het beste is om elk contact zoveel mogelijk te vermijden.
Geelpoothoornaars jagen niet alleen op (honing)bijen, maar ook op hommels, zweefvliegen en vlinders. Ze komen ook af op bloemen, rijp fruit, vlees, vis- schaaldieren en kadavers. Ruim daarom rottende fruit op en laat geen dierlijke etenswaren buiten staan. Indien hoornaars in de buurt zijn, zullen ze door de geur worden aangetrokken. Blijf dan rustig en wacht totdat de hoornaars weg zijn. Sla ze niet dood.
Geelpoothoornaar vangt honingbijen voor de bijenkast (bron: Silvia Hellingman & Nature Today)
Houd afstand en schakel professionele bestrijders in
Indien je een nest aantreft, houd dan voldoende afstand. Minimaal drie meter, maar liefst vijf of meer. Zet de omgeving af om te voorkomen dat anderen te dicht bij het nest komen. Pas bij het afzetten van de omgeving op dat je niet zelf te dicht in de buurt van het nest komt of harde geluiden en trillingen veroorzaakt, bijvoorbeeld bij het in de grond slaan van een paaltje of het machinaal bevestigen van een waarschuwingsbordje.
Schakel dan een gespecialiseerde en gecertificeerde ongediertebestrijder in. Check of ze ervaring hebben met de geelpoothoornaar. Het vraagt om speciale kennis en uitrusting om de nesten veilig te verwijderen. Besproei het nest nooit met een waterstraal of bestrijdingsmiddelen en steek het nest niet in brand. Dat kan zeer gevaarlijk zijn.
Wat te doen bij een aanval: maak dat je wegkomt
Als je een hoornaarnest verstoord hebt en de hoornaars aanvallen, moet je het volgende doen:
- Wend je gezicht af van het nest of van de richting waar de wespen vandaan komen.
- Bescherm je gezicht en nek met je handen en armen.
- Leun voorover en ren zo snel mogelijk minimaal tien meter weg. Het liefst verder. Blijf niet stilstaan.
- Maak geen wilde bewegingen met je armen, dat leidt tot meer agressie. Als je een hoornaar doodslaat, komt er bovendien een alarmferomoon vrij dat nog meer hoornaars aantrekt.
- Bij een aanval in de buurt van water: spring er niet in. De hoornaars blijven boven het wateroppervlak vliegen en wachten tot je bovenkomt.
- Vlucht, indien mogelijk, zo snel mogelijk een huis, schuur of auto in en sluit direct alle ramen en deuren. Een paar hoornaars kunnen met je mee naar binnen glippen, maar daar zijn ze makkelijker te ontwijken dan de hele zwerm buiten.
Aanvalsafstand
Dat je na verstoring van een nest het beste zo snel mogelijk weg kunt rennen blijkt uit een studie uit Zuid-Korea. De onderzoekers hebben bij zes nesten die op maximaal vijf meter hoogte hingen een viertal opeenvolgende experimenten uitgevoerd:
- Bepalen bij het rustig of wild gebarend benaderen van het nest op welke afstand de hoornaars in de aanval gingen.
- Hoe ver de hoornaars achter de dreiging aan gingen bij verschillende vluchtsnelheden.
- Hoeveel hoornaars aanvallen als je stil blijft staan of als je op je hurken gaat zitten.
- Of het dragen van een hoed tot minder steken leidt.
In de onderstaande figuur staat weergegeven hoeveel geelpoothoornaarwerksters een persoon nog achtervolgden op verschillende afstanden van het verstoorde nest. De persoon was uiteraard volledig beschermd tegen steken. Bij het rustig weglopen blijven duidelijk veel meer werksters langer achter je aan vliegen dan als je wegrent. Als je rustig loopt vliegen er op 20 meter van het nest nog steeds zo’n 10 hoornaars om je heen. Als je wegrent zijn dat er op 20 meter gemiddeld nog maar 1,5. Het onderzoek laat ook zien dat zelfs op 300 meter afstand er nog enkele wespen in de verdediging zijn. Van de Europese hoornaar (Vespa crabro) is deze volhardendheid niet bekend.
Het is wel zo dat het aantal geelpoothoornaars hoger zal zijn bij elke afstand als het nest groter is dan de nesten waarmee de testen zijn uitgevoerd. In de nesten werden na de uitvoer van de experimenten tussen de 97 en 254 werksters aangetroffen en een gemiddeld aantal van 175 werksters per nest. Zeker in het najaar kunnen flink meer werksters in het nest zitten.
Er blijkt geen verschil in het aantal werksters te zijn als je gewoon blijft staan of als je je klein maakt door op je hurken te gaan zitten. In beide gevallen gingen gemiddeld rond de 30 hoornaars in de aanval. Het helpt wel om een hoed met een brede rand te dragen. Met een hoed op werd de proefpersoon 75 procent minder gestoken.
Aanpak van de hoornaar verschilt per provincie
Het aantal geelpoothoornaars is inmiddels zo groot dat het volledig verwijderen uit Nederland niet meer mogelijk is. Het is niet meer verplicht voor provincies om volledige verwijdering te realiseren. De landelijke actieve bestrijding is door de overheid afgeschaald. Op een recent verschenen pagina over de geelpoothoornaar op Rijksoverheid.nl staan links naar elke provincie waarop je ziet hoe je provincie omgaat met de geelpoothoornaar. Op dit moment worden de nesten verwijderd door de noordelijke provincies en provincie Overijssel.
Hoe meer nesten je tijdig verwijdert, hoe trager de uitbreiding van de geelpoothoornaar verloopt. Als een nest niet wordt weggehaald, ontstaan daaruit in het daaropvolgende jaar gemiddeld 8,6 nieuwe nesten. Provincie Overijssel laat daarom ook nesten bij particulieren verwijderen. De cijfers spreken voor zich: door deze actieve bestrijding groeit 1 nest in het daaropvolgende jaar uit tot gemiddeld slechts 1,3 nieuwe nesten. Sommige gemeenten vergoeden de verwijdering. Neem contact op met je eigen gemeente om te vragen of zij de kosten dekken of een vaste bestrijder sturen.
Meld geelpoothoornaars en hun nesten
Vind je een geelpoothoornaar of een nest? Geef dat dan ook door via Waarneming.nl.
Secondair nest van de geelpoothoornaar (Vespa velutina nigrithorax) (Bron: Silvia Hellingman & Nature Today)
Tekst: Silvia Hellingman, Hellingman Onderzoek en Advies en Arnold van Vliet, Wageningen University & Research
Beeld: Silvia Hellingman (leadfoto: secundair nest of zomernest van de geelpoothoornaar, gefotografeerd op 20 september 2026); Waarneming.nl; Choi en collega's; Nature Today