Jaarlijks evenement in zee: zebra-spektakel

Een man en een vrouw, gehuld in duikuitrusting, staan bij hun busje op de parkeerplaats. Ze zijn klaar om te gaan duiken, vinnen in de hand. We lopen ernaartoe. "Mogen we wat vragen?" Zij geeft het oké-teken van duikers dat het goed is. Hij: "Sure, wat wil je weten?" We willen inderdaad wat weten. "Duik je zomaar of heb je een vast doel?" Beiden, vrijwel in koor: "Sepia's spotten!"

Zebra's en tentjes

Dat dachten we al: ze duiken naar de Sepia of Zeekat. Hier onder water zijn speciale bouwsels geplaatst ('sepiatentjes') waaraan de vrouwtjes van dit magnifieke dier hun eieren vastmaken. Ze doen dat na de balts en de paring, volgend op de gevechten tussen concurrerende mannetjes. Bij die gevechten kan het er soms fel aan toegaan, zoals te zien is in het filmpje onderaan dit natuurbericht. Wij delen de fascinatie voor deze dieren met deze twee 'duikbuddy's'. ­Vol vuur vertellen ze over eerdere ervaringen met de dieren. Zij: "Ze gaan er helemaal in op – ik had ze zelfs stiekem kunnen aaien! Maar, dat doen we niet hoor, handjes op de rug." Hij: "Dat kleurpatroon is heel vet man, het kan per seconde wisselen." Beeldend vertelt hij over het zebrapatroon dat bij de paringstijd hoort en heel anders is dan het patroon dat de dieren normaal hebben.

Inmiddels zijn de duikers te water – "zebra's kijken!" Wij niet. In korte broek op de dijk blijven we onder het parasolletje rustig wachten. Straks laten ze ons hun foto's zien. "Beloofd!" Dat wordt een feestje.

Bijzondere dieren

De tot 40 centimeter grote Zeekat of Sepia (Sepia officinalis) is, net als mossels en slakken, een weekdier. Maar dan uit de klasse der koppotigen (Cephalopoda). Deze klasse, waartoe ook de Octopus behoort, is qua intelligentie en gevoelsleven verreweg het hoogst ontwikkeld. Zeekatten hebben een lang en breed, afgeplat lichaam met vinnen rondom, een kopgedeelte met grote ogen en acht kortere en twee lange armen. Met die langere grijpen ze hun prooi. Het zijn meesters in camouflage. Soms zie je ze binnen één seconde met hun speciale pigmentcellen razendsnel van kleurpatroon veranderen om bijvoorbeeld op de ondergrond te lijken. Zo misleiden ze vijanden. Ze kunnen ook inkt in het water spuiten om te ontsnappen. Tijdens de voortplanting vallen de kleurwisselingen extra op. Zeekatten planten zich voort in ondiep water en de vrouwtjes sterven vrij snel na het leggen van de eieren. Ze leven hoogstens twee jaar. Juist daarom is een goed voortplantingsjaar erg belangrijk voor de volgende generatie.

Kraamkamer

De Zeeuwse wateren en vooral de Oosterschelde zijn een belangrijke kraamkamer voor de Zeekat. Als het water in het voorjaar opwarmt, trekken volwassen dieren naar ondieper water om te paaien en eieren af te zetten. Het vrouwtje kleurt de doorzichtige eieren met inkt, waarna het net zwarte olijven lijken. Na enkele weken komen de babyzeekatjes uit, die in de zomer voldoende voedsel in de beschutte Zeeuwse wateren vinden. Volwassen dieren trekken later naar open zee, om het volgende voorjaar terug te keren voor de voortplanting.

Recente veranderingen

Waarnemers signaleren de afgelopen jaren een opvallende verschuiving. De voorjaarspiek werd traditioneel gekenmerkt door massaal naar de kust trekkende grote exemplaren. De laatste jaren zien we in het voorjaar gemiddeld kleinere dieren en aantallen. Daar staat tegenover dat de periode waarin ze hun eieren afzetten steeds langer lijkt te duren. In plaats van een duidelijke piek in het voorjaar en een tweede moment als de jonge zeekatjes in de zomer uit het ei komen, zie je nu tot ver in de zomer en zelfs in de herfst parende dieren en eieren. Wat daar precies achter zit, is niet volledig duidelijk. Factoren die doorwerken zijn veranderingen in de voedselbeschikbaarheid, de overleving van jonge dieren en niet te vergeten de toegenomen watertemperatuur met de bijbehorende veranderingen in het ecosysteem. Vooral dat laatste lijkt aanzienlijke invloed te hebben op het voorkomen van deze en andere inktvissoorten, waaronder de Gewone octopus en de Grote pijlinktvis. Omdat de Zeekat een korte levenscyclus heeft, komen veranderingen in één seizoen al snel aan het licht. Dat vertaalt zich in de grootte en aantallen van volwassen dieren en van aangespoelde rugschilden (zeeschuim) op het strand.

Bijzondere plaatjes

Inmiddels zijn de duikers terug. Omgekleed zien ze er anders uit, als gewone mensen. Ze kwamen onder water inderdaad zeekatten tegen, maar vinden zelf hun foto's wat tegenvallen. "Zicht was minder, een van de tentjes lag om." Maar wij vinden ze wél heel bijzonder, die plaatjes. Mooie zebra-inktvissen in allerlei poses. We drinken wat, wisselen wijsheden uit over zeekatten en andere dieren en over duiken, snorkelen en waarnemen. Over het volgende zijn we het roerend met elkaar eens: "Wat is het toch heerlijk om in een land aan zee te wonen."

Volg de innerlijke schelp

Duiken is niet de enige manier om de Zeekat te volgen. In hun lichaam zit aan de rugzijde een inwendige schelp, het 'zeeschuim', dat na het afsterven van het dier regelmatig op het strand aanspoelt en onder meer in vogelkooitjes hangt als kalkbron. 'Strandwachters' van het Strandaanspoelsel Monitoring Project (SMP) houden het aanspoelen van die rugschilden in de gaten. Aan dit landelijke citizen science-project doen honderden burgerwetenschappers mee. Zij bezoeken de kust op regelmatige basis en monitoren wat aanspoelt. Veranderingen in het aanspoelen komen daardoor duidelijk naar voren. De waarnemingen zijn belangrijk. Zowel die van duikers en snorkelaars van het Monitoringproject Onderwater Oever (MOO), als de op vaste tijden en trajecten uitgevoerde tellingen van het SMP. Wil je ook meedoen? Mail ons!

Privacy en venster

ANEMOON hanteert een gedragscode. Daarin staat ook dat we ervoor zorgen geen organismen te verstoren. Geniet van het zeekatspektakel: fotografeer ze, film ze, maar verstoor ze niet. Gun de dieren hun privacy en rust.

De jaarlijkse terugkeer is niet alleen een van de meest bijzondere Nederlandse natuurmomenten, maar het volgen van dit dier in de tijd biedt ons ook een extra venster op de veranderingen die zich onder water afspelen. Overduidelijk is dat ook de Zeekat niet losstaat van alle recente ontwikkelingen in de zee om ons heen.

Om dit object in te laden dien je marketing-cookies te accepteren.

Wilde Zeekatmannetjes vechten om een vrouwtje (Bron: Science News)

Tekst: Rykel de Bruyne en Lilian Schoonderwoerd Stichting ANEMOON
Beeld: Marion Haarsma (leadfoto: drie volwassen zeekatten in de Oosterschelde. De rechter is nog niet geheel in zebrakleed, de twee andere wel); John de Jong; Marion Haarsmal Grafiek: Stichting ANEMOON

Chat met Z-Cat

Man's: wie ben je en wat doe je?
Z-cat: ben van de inkt en kom me voortplanten
Man's: inkt? tattoos?
Z-cat: nee ik verf eieren en spuit inkt bij irritatie
Man's: dat voortplanten hoe zit dat?
Z-cat: ik maak as we speak de vrouwtjes het hof
Man's: open en bloot / kan iedereen dat zien?
Z-cat: heb geen geheimen
Man's: waar / wanneer dan?
Z-cat: Zeeland / onder water
Man's: ik kom kijken
Z-cat: doe je ding / maar niet te close