Een heksenkring is meer dan een kring vol paddenstoelen

Een heksenkring hoeft helemaal geen probleem te zijn in je gazon. Vroeger associeerde men heksenkringen en paddenstoelen echter met heksen, duivels of elfjes. Heksen zouden in de nacht in de cirkels dansen en op die plek zouden paddenstoelen groeien. Als je in een kring ging staan, zou je pech krijgen of ziek kunnen worden. Heksenkringen waren zo onheilspellend, dat boeren er hun koeien niet in de buurt lieten grazen, en zelf durfden ze ook niet in zo’n kring te gaan staan. Heksenkringen zijn al eeuwenlang bekend, sommige bestaan al enkele honderden jaren. De oudst bekende heksenkring, die alleen vanuit de lucht is waar te nemen, is een kilometer in doorsnee en ongeveer zevenhonderd jaar oud.

Een groeiende cirkel

Achter zo’n heksenkring gaat een fascinerend proces schuil. Schimmels en bacteriën ruimen samen dood organisch materiaal op in elk ecosysteem, ook in gazons en weilanden. Een kring ontstaat doordat een schimmel onder de grond vanuit één punt naar buiten groeit. Het begint met een kleine kring van enkele centimeters doorsnede. Met de jaren wordt de kring groter. De kring groeit met doorgaans dezelfde snelheid naar buiten, zodat een inschatting gemaakt kan worden van de leeftijd van de kring. Een heksenkring kan door verschillende soorten schimmels worden gevormd, zoals champignons en de Weidekringzwam (Marasmius oreades).

Heksenkring? Geen probleem

De Weidekringzwam zorgt voor de frisgroene cirkel in het gras. Doordat het dood organisch materiaal, afkomstig van de grassen en kruiden, wordt afgebroken, komen er voedingsstoffen vrij, waaronder stikstof. Grassen en andere planten die erbij staan nemen stikstof op. Ze krijgen een boost, groeien ontzettend hard en worden knalgroen. Aan de binnen- en buitenzijde van de cirkel werken tal van schimmels en bacteriën samen om de afvalstoffen, inclusief de oude schimmeldraden binnen in de cirkel, te verwerken. In dit geval zie je zowel binnen als buiten de cirkel geen verschil in groei en kleur van de vegetatie. Dit duidt erop dat er min of meer een evenwicht is in de bodem.

Heksenkring zegt iets over bodemgezondheid

Het kan ook voorkomen dat een heksenkring, of de vegetatie binnen de kring, bruin is. Dat is meestal het geval wanneer het evenwicht in de bodem is verstoord. Door de afgestorven graswortels en een slechte kwaliteit organische stof kan de bodem bij droogte waterafstotend worden. Het is bekend dat daarnaast ook schimmels ernstige waterafstotendheid teweeg kunnen brengen, vooral op zandgronden. Doorgaans is dit plaatselijk en tijdelijk. Dit treedt vaak op als er bijvoorbeeld maar één of weinig grassoorten groeien, zoals in een gazon of bemest weiland. Beide worden intensief betreden, bemest, gemaaid, bekalkt, geverticuteerd, noem maar op. Een goed ontwikkeld schimmelnetwerk, dat zowel dood organisch materiaal verteert als samenwerkt met de grassen en andere planten, maakt hier dan ook weinig kans. Er hoeft dan ook maar íets te gebeuren, en het monotone gazon of weiland is er niet tegen bestand. Een soortenrijk grasland of gazon daarentegen zal nauwelijks hinder ondervinden van een heksenkring van de Weidekringzwam.

Weidekringzwam

De Weidekringzwam is een algemeen voorkomende paddenstoel, die leeft van de afbraak van dood plantaardig materiaal. Je vindt hem vooral in graslanden, weilanden, gazons en parken. De soort was in 2025 paddenstoel van het jaar van de Nederlandse Mycologische Vereniging. Ook doet de paddenstoel natuurlijk mee aan de Nationale Paddenstoelentuintelling die ook deze herfst wordt gehouden.

Tekst en beeld: Ronald Morsink, Paddenstoelenonderzoek Nederland