Wilde zwijnen en Afrikaanse varkenspest, hoe zit dat?

“Wilde zwijnen zijn dol op eikels en beukennootjes en kunnen tijdens hun zoektocht hele stukken bos omploegen met hun gewroet, zeker als de nootjes bijna op zijn”, vertelt Erik Koffeman, secretaris van de Faunabeheereenheid (FBE) Gelderland. “Dat is op zich prima, maar van die ‘nozems van het bos’ moeten er niet te veel komen. Ze gaan dan ook akkers en graslanden omwroeten, en daar zitten boeren niet op te wachten. Jachthouders hebben dus een grote verantwoordelijkheid om de populatie onder controle te houden. Vooral na ‘mastjaren’, met heel veel eikels en beukennootjes zoals afgelopen jaar, kan de populatie flink groeien.”

Zwijn past zich aan wolf aan

Ook de wolf heeft enig effect op de aantallen wilde zwijnen, al is dat effect niet overal even groot. “De groepen wilde zwijnen, rottes noemen we die, zijn nu groter”, vertelt Koffeman. “Voorheen bestond zo’n rotte meestal uit een moederdier (de zeug), met wat overlopers (eenjarige dieren) en biggen. Tegenwoordig zie je wel rottes met meerdere zeugen, meer overlopers en soms wel veertig of vijftig biggen. Zo kunnen ze zich beter verdedigen. Ook merken we bijvoorbeeld dat de zwijnen moeilijker te tellen zijn, omdat hun gedrag onvoorspelbaarder is geworden.”

Geen vaccin

Een andere bedreiging voor wilde zwijnen is de Afrikaanse varkenspest (AVP), die overigens door een heel ander virus veroorzaakt wordt dan de klassieke varkenspest die huishield in 1997 en 1998. De Afrikaanse varkenspest komt nog niet voor in Nederland, en dat willen we graag zo houden. Koffeman: “Bij besmetting krijgen wilde zwijnen na een of twee weken bloedingen, voelen zich ziek en 80 procent gaat eraan dood. En er is helaas (nog) geen vaccin. Voor mensen is de ziekte overigens gelukkig niet gevaarlijk.”

Besmet door een broodje worst

Afrikaanse varkenspest is een geval apart qua verspreiding, vertelt Koffeman. “De ziekte heerst in Oost-Europa, maar de natuurlijke verspreiding gaat niet sneller dan 50 kilometer per jaar. Dus dat is voorlopig geen probleem.” Wél een probleem is dat het virus in het vlees zit van besmette dieren, ook als die nog niet zichtbaar ziek zijn. In Oost-Europa maken veel mensen worst van wilde zwijnen en het virus overleeft verhitting. Koffeman: “Stel je voor, een vrachtwagenchauffeur uit Oost-Europa gooit het restje van zijn broodje zelfgemaakte worst op een parkeerplaats op de Veluwe uit het raam. Dan kan een rondscharrelend zwijn dat opeten en er dus ziek van worden.”

Breed gesteund plan van aanpak

Reden genoeg voor een officieel plan van aanpak Preventie & bestrijdingsvoorbereiding Afrikaanse varkenspest (AVP) - Wilde zwijnen dat in november 2025 is vastgesteld. Het is een gezamenlijk initiatief van overheden (het ministerie van LVVN en de provincies waar zwijnen voorkomen: Gelderland, Limburg, Noord-Brabant en Overijssel), natuurorganisaties en de varkenshouderijsector. Het Rijk is namelijk aan zet als er eenmaal een AVP-uitbraak is, en provincies zijn verantwoordelijk voor preventie. Bovendien moeten provincies ervoor zorgen dat er een goede populatie wilde zwijnen aanwezig blijft. Op basis van een faunabeheerplan is het namelijk de provincie die besluit over afschot, of dat nou vanwege een dierziekte is of om natuur- en landbouwschade en verkeersaanrijdingen te verminderen.

Afsluitbare deelgebieden

Centraal in de AVP-bestrijding staat ‘compartimentering’, naast een serie andere maatregelen (zie het kader hieronder). “We hebben het leefgebied van de wilde zwijnen opgedeeld in compartimenten, ofwel deelgebieden”, legt Koffeman uit. “Op de Veluwe zijn dat er veertien. Zodra er in Nederland een uitbraak is, worden de besmette compartimenten afgesloten met rasters. Daar mag de ziekte uitrazen, maar in de compartimenten die daaraan grenzen, schieten we preventief de wilde zwijnen af. Zo isoleren we de uitbraak. Als het gebied minimaal 1 jaar AVP-vrij is, kunnen alle compartimenten weer open, en kan de populatie zich herstellen vanuit de deelgebieden verder weg. Het laten overleven van de populatie op de Veluwe is immers ook een doel.”

Het plan voor AVP-bestrijding ligt er, en dat is een goede zaak, vindt Koffeman. “Maar laten we vooral zorgen dat we het nooit nodig zullen hebben!”

Tekst: Provincie Gelderland
Beeld: Faunabeheereenheden Nederland; Hans Dekker, Saxifraga