Verdwijnt de straatboom uit ons landschap?

De straatboom is minder vanzelfsprekend dan hij lijkt. Vanaf de zeventiende eeuw verschenen bomen systematisch langs lanen en wegen, sterk beïnvloed door de barokke ontwerpprincipes van die tijd. Lange zichtlijnen, symmetrie en geometrische ordening bepaalden het straatbeeld. Bomen werden daarmee onderdeel van een wereldbeeld waarin de mens de natuur ordende en controleerde. Gesnoeid in vorm, geplant in rechte lijnen en passend binnen een zorgvuldig ontworpen omgeving.

Hoewel de rol van bomen sindsdien sterk is veranderd, werken veel van die ontwerpprincipes nog altijd door in de openbare ruimte. Ook nu worden bomen vaak benaderd als ruimtelijk element – passend in het straatprofiel, geplant in rechte lijnen en door de mens gestuurd in vorm en groei. Maar inmiddels verwachten we iets heel anders van bomen dan driehonderd jaar geleden.

Ruimte om te groeien

Straatbomen worden op dit moment gemiddeld slechts 25 tot 30 jaar oud. Dat is veel te jong voor organismen die juist op latere leeftijd hun zo gewenste en noodzakelijke waarden ontwikkelen. De brede kroon die voor verkoeling zorgt, het vermogen om grote hoeveelheden water vast te houden en de ecologische waarde voor vogels, insecten en andere soorten ontstaan pas wanneer bomen decennialang de ruimte krijgen om uit te groeien.

Dat roept een fundamentele vraag op. Als we willen dat bomen bijdragen aan klimaatadaptatie, biodiversiteit en gezondheid, zouden we dan niet eerst moeten nadenken over wat bomen daarvoor nodig hebben? Dat begint bij groeiruimte. Niet alleen bovengronds, waar de kroon zich moet kunnen ontwikkelen, maar ook ondergronds. Veel bomen groeien tussen kabels, leidingen, funderingen en andere infrastructuur. De ruimte voor wortels is daardoor vaak beperkt, terwijl juist daar de basis ligt voor een vitaal en langdurend boomleven.

Van straatboom naar straatbos

Tijdens de Groningse Boomverzorgingsdag van IPC Groene Ruimte legde spreker Ronny Sprong een prikkelende gedachte op tafel: misschien ligt de toekomst wel minder bij de individuele straatboom en meer bij een systeem dat de natuurlijke habitat van bomen benadert, namelijk het bos. In combinatie met spreiding in de stedelijke omgeving en bos levert dat het logische resultaat ‘straatbos’ op.

Dat hoeft niet te betekenen dat iedere straat verandert in een dichtbegroeid bos. Straatbossen kunnen verschillende vormen aannemen. Denk aan smalle lijnvormige structuren, zoals houtwallen en singels, en brede groene corridors waarin bomen, struiken en kruiden samen functioneren. Maar denk ook aan grotere groene vlakken, zoals buurtparken, tiny forests of andere plekken waar bomen onderdeel worden van een groter ecosysteem.

Straatbos levert meerdere functies

De gelaagdheid geeft meer waarden dan de som der delen. Denk aan meerdere vegetatielagen die elkaar aanvullen, zoals bomen, struiken, klimplanten, kruiden en andere vormen van onderbegroeiing die samen de ruimte tussen maaiveld en boomkroon benutten. Juist die gelaagdheid levert extra voordelen op. Meer bladoppervlak betekent meer verkoeling en meer opvang van regenwater. Struiken en kruiden bieden leefgebied aan insecten, vogels en kleine zoogdieren. Tegelijkertijd ontstaat meer ruimte voor natuurlijke processen, zoals de aanwezigheid van natuurlijke vijanden van plaagsoorten. Dat is bijvoorbeeld relevant bij de eikenprocessierups. Op plekken waar een eenzijdige inrichting is met weinig biodiversiteit, krijgen plaagsoorten vaak meer kans. Een gevarieerde vegetatiestructuur trekt juist meer natuurlijke vijanden aan, waardoor ecosystemen weerbaarder worden.

Een straatbos levert daarmee niet één functie, maar meerdere tegelijk. Het draagt bij aan klimaatadaptatie, biodiversiteit, waterbeheer, gezondheid en een aantrekkelijkere leefomgeving. Juist die stapeling van functies maakt het interessant in een tijd waarin de beschikbare ruimte schaars is en de opgaven binnen de fysieke leefomgeving steeds meer met elkaar verweven raken. Voor zo’n groter systeem lijken nieuwe kansen te ontstaan. In verschillende steden wordt de ruimte die jarenlang vrijwel exclusief aan de auto was toegewezen opnieuw bekeken. Zo worden in Amsterdam en Utrecht autogedomineerde straten steeds vaker getransformeerd tot groenere en gezondere leefomgevingen. Straten worden onthard en er ontstaat ruimte voor groen.

Straatsbosbeheer

Tegelijkertijd laat de praktijk zien hoe ingewikkeld die afwegingen zijn. Want ook onder de grond wordt om ruimte gestreden. Kabels, leidingen, funderingen, riolering en ondergrondse parkeervoorzieningen concurreren allemaal om dezelfde vierkante meters. De openbare ruimte blijkt daarmee niet alleen bovengronds, maar ook ondergronds een schaars goed.

Juist daarom vraagt de toekomst van de straatboom om meer dan extra aanplant. Ze vraagt om een andere manier van kijken naar de inrichting van onze leefomgeving. Oftewel, de boom als onderdeel van een groter systeem. Een nieuwe term is misschien wel geboren: straatsbosbeheer.

Tekst: Meike Wessels, IPC Groene Ruimte
Beeld: IPC Groene Ruimte