De eikelmuis verliest Europa, maar Zuid-Limburg vecht terug
ZoogdierverenigingDe naam kon beter: de eikelmuis is geen muis, en eikels staan niet bovenaan zijn menu. Hij behoort tot de familie van de ‘slapers’, een groep zoogdieren die bekend staat om hun uitzonderlijk lange winterslaap. Van oktober tot april ligt hij – met zijn staart over zich heen in een zorgvuldig gebouwd mosnest in een boomholte of ondergronds – zes maanden lang in winterslaap.
Wie de eikelmuis ziet, vergeet hem niet. De eikelmuis heeft grote, donkere ogen, een opvallend zwart masker en een lange pluizige staart. Deze staart gebruikt hij als roer terwijl hij zich 's nachts in het volslagen duister behendig over de dunste takjes door struiken beweegt. Hij eet vooral beestjes, zoals miljoenpoten, kevers, sprinkhanen en nachtvlinders, aangevuld met noten en vruchten om op te vetten voor de winter. De combinatie van een lange winterslaap, klein leefgebied, verstopplekjes, winterverblijf en afhankelijkheid van insecten, noten en vruchten maakt hem kwetsbaar. Als een schakel in die keten wegvalt, heeft dat direct gevolgen.
De eikelmuis in Nederland (Bron: Zoogdiervereniging)
Nieuwe Europese studie: de situatie is ernstiger dan gedacht
Internationale onderzoekers, waaronder van de Zoogdiervereniging, publiceerden onlangs een uitgebreide statusupdate van de eikelmuis in Europa. De conclusies zijn zorgelijk. Vijftig jaar geleden leefde de soort door heel Europa: van Portugal tot de Oeral, van Finland tot Zuid-Italië. Dat verspreidingsgebied is sindsdien dramatisch gekrompen. Tussen 1978 en 2015 is het leefgebied gehalveerd. In de afgelopen tien jaar blijkt nu nog eens 30 procent van wat resteerde te zijn verdwenen. Van het oorspronkelijke verspreidingsgebied is ruwweg een derde over.
In acht landen in Oost-Europa, waaronder Polen, Estland en Oekraïne, wordt de eikelmuis als uitgestorven beschouwd. In Duitsland, Nederland, Vlaanderen en Tsjechië staat hij als ernstig bedreigd of bedreigd op de Rode Lijst. In twaalf landen is de status bij de meest recente beoordeling verder verslechterd ten opzichte van de vorige.
Wat de onderzoekers extra verontrust is dat zelfs in het zuidwesten van Europa scheurtjes ontstaan in de verspreiding. Tot nu toe gold dat als stabiel kerngebied. Er komen echter steeds meer signalen van lokaal achteruitgaan of verdwijnen in Portugal, Spanje, Frankrijk, Zwitserland en Italië. Als oorzaken wijst de studie op drie samenhangende factoren: de insectenachteruitgang, het verlies en de versnippering van leefgebied, en blootstelling aan gif. Onderzoek in het Duitse Zwarte Woud laat zien dat eikelmuizen tegenwoordig significant lichter de winter ingaan dan twintig jaar geleden – een vroeg waarschuwingssignaal dat een populatie in de problemen zit. De onderzoekers pleiten voor een gezamenlijk Europees actieplan voor de soort.
Nederland: zorgwekkend én hoopvol
In Nederland speelt dit verhaal zich af in één gebied: de hellingbossen van Zuid-Limburg. Rond 1950 leefde de eikelmuis nog op vijftien plekken in Zuid-Limburg en vijf in Zeeuws-Vlaanderen. In 2005 was dat geslonken tot één bosgebied, het Savelsbos. Ook in het Savelsbos is het hard achteruitgegaan met de eikelmuis en bevindt de populatie zich nu op een dieptepunt.
Maar sinds 2018 wordt er met veel organisaties samengewerkt in het Eikelmuisbeschermingsplan van provincie Limburg om leefgebied in en rond Savelsbos en Bemelerberg in Zuid-Limburg te herstellen. De eikelmuis krijgt steeds meer vrienden. Landeigenaren melden zich vrijwillig aan om hun tuin of land te laten inrichten voor de eikelmuis en voor andere soorten, zoals geelbuikvuurpad en vliegend hert. Elk jaar worden nestkasten geplaatst waarin eikelmuizen kunnen wegkruipen en hun jongen kunnen grootbrengen. Door samenwerking worden jaarlijks dertigduizend planten aangeplant in wilde heggen, bloeiende bosranden, hoogstamboomgaarden en notenstruiken. Die zijn goed voor de eikelmuis, voor het vasthouden van water, en het maakt het prachtige Limburgse landschap nog mooier.
Herstel van dit deel van het leefgebied sinds 2018 is mogelijk gemaakt door bijdragen van vele partijen, zoals provincie Limburg, Limburgs Landschap, Staatsbosbeheer, Trees for All, gemeente Eijsden-Margaten, Natuurrijk Limburg, OmniVerde B.V., stichting Gaia Nature Fund, Dierenpark Amersfoort, ARTIS, Elisabeth Strouven Fonds, Vogelwerkgroep Bemelen, Stichting Grueles en Zoogdiervereniging.
En het mooiste is, het lijkt te werken
Het herstel van leefgebied lijkt net op tijd vruchten af te werpen. Continue zorg en aandacht blijft echter noodzakelijk voor alle partijen. We zijn er immers nog lang niet. Het fokprogramma op de Bemelerberg van GaiaZOO zorgt jaarlijks succesvol voor uitzet van eikelmuizen in hersteld leefgebied in steeds nieuwe deelgebieden van de Bemelerberg. De combinatie van leefgebiedherstel en uitzet van eikelmuizen leidt op de Bemelerberg tot een lichte, jaarlijkse populatiegroei. Deze aanpak kan worden doorgezet om in de toekomst te streven naar een populatie die op eigen benen kan staan. We zijn op de helft van dat doel. Het herstellen van de dichte struiklaag, van voldoende dierlijk en plantaardig voedsel, van verstopplekjes en van verbindingen is daarbij de uitdaging.
Sinds vorig jaar is er met deze kennis ook een fokprogramma opgezet speciaal voor het Savelsbos, waar in 2025 voor het eerst eikelmuizen zijn bijgeplaatst. Het plan is dat beide gebieden verder worden versterkt en verbonden en dat er een duurzame populatie ontstaat in Zuid-Limburg, verbonden aan die in België. De maatregelen helpen natuurlijk niet alleen de eikelmuis, maar de soort werkt als ambassadeur voor de wereld van de miljoenpoten, kevers en nachtvlinders. En niet op de laatste plaats voor de mens zelf, die kan genieten van het prachtige Limburgse landschap – een landschap dat ook beter water kan vasthouden en CO2 kan opslaan in de bossen.
De urgentie is groot. Zuid-Limburg laat zien dat gerichte, aanhoudende inzet en samenwerking verschil maken. De eikelmuis en zijn landschap zijn te redden, maar dat vraagt om blijvende aandacht, zowel in Nederland als op Europees niveau.
De eikelmuis (Eliomys quercinus) kwam van oorsprong voor van de Oeral tot aan Portugal en van Finland tot Zuid-Italië. Deze kaart toont het verlies aan leefgebied en deze achteruitgang gaat door als gevolg van insectensterfte, gifgebruik en habitatverlies.
- Rood = Verspreiding 2024 - IUCN Rode Lijst (Bertolino en collega's 2024)
- Grijs = Eikelmuis verdwenen van 2015 tot 2024 (Bertolino 2017)
- Zwart = Eikelmuis verdwenen van 2008 tot 2015 (Bertolino en collega's 2008)
Tekst: Ellen van Norren, Zoogdiervereniging
Beeld: Wesley Overman, Zoogdiervereniging; Bertolino en collega's 2008, 2017, 2024