Zaaien van zeldzame boomvarens uit Sri Lanka met expertise uit botanische tuin

Afgelopen maand was horticultureel medewerker Miguel Fernandez Voortman uit de Leidse Hortus botanicus op bezoek in Sri Lanka. Via de Exotic Fern Group, de internationale evenknie van de Nederlandse Varen Vereniging, had Miguel al eerder kennisgemaakt met Ranil Rajapaksha, varenexpert uit Sri Lanka, tevens docent en onderzoeker bij de Universiteit van Peradeniya.

Op uitnodiging van Ranil heeft Miguel in Sri Lanka een tweedaagse workshop gegeven over het zaaien van varens. In totaal volgden twintig deelnemers, afkomstig uit botanische tuinen, bosbeheer, natuurbehoud en commerciële teelt de workshop op de campus van de universiteit. In diverse practica mochten de deelnemers zelf varens zaaien, zowel in vitro, in petrischalen met agar, als in een zaaibak.

Er werden excursies georganiseerd naar de botanische tuin van Peradeniya in Kandy, en naar commerciële kwekers. Daar werd de deelnemers getoond hoe sporen zich ontwikkelen vanuit voorkiemen naar jonge varens.

Boomvarens zaaien: van sporen via voorkiem tot babyvaren

Sri Lanka heeft diverse endemische boomvarens, waaronder Sphaeropteris crinita. Deze soort komt alleen nog voor in enkele berggebieden en is inmiddels zwaar bedreigd vanwege versnippering van het leefgebied, invasieve exoten en illegale plantenhandel.

Er is nog weinig kennis over de vermeerdering van deze bedreigde boomvarensoort. Tijdens het verblijf van Miguel in Sri Lanka zijn in het veld sporen van deze soort verzameld. Deze zijn eerst schoongemaakt met een zeef. Vervolgens zijn ze kort gesteriliseerd met ethanol, en daarna in vitro uitgezaaid door deelnemers van de workshop.

Enkele sporen zijn succesvol opgekomen en hebben inmiddels voorkiemen, oftewel ‘gametofyten’ geproduceerd. De voorkiemen worden momenteel licht vochtig gehouden, zodat de zaad- en eicellen die erop zitten elkaar kunnen vinden. De verwachting is dat zich daarna binnen enkele maanden een babyvaren, oftewel ‘sporofyt’ vormt. Deze babyvarens kunnen vervolgens afgehard worden in een pot in een tunnelkas, waarin ze van 100 procent naar 70 procent luchtvochtigheid teruggaan. Is dat eenmaal gelukt, dan kunnen de jonge varens buiten uitgeplant worden.

Boomvarens weer aan het verjongen krijgen in het wild

De nog resterende individuen van Sphaeropteris crinita in Sri Lanka zijn inmiddels hoogbejaard. Zowel in het wild als in privétuinen vindt helaas weinig verjonging meer plaats. Daarvoor zijn de groeiplaatsen inmiddels te verstoord door invasieve exoten en aardverschuivingen op de berghellingen tussen de theeplantages, veroorzaakt door overvloedige regenval. Met het terugplaatsen van jonge individuen kunnen populaties van bedreigde boomvarens hersteld en hellingen herbebost worden. Op de stam groeien diverse epifyten, waaronder wilde orchideeën, (korst)mossen en andere varensoorten, zoals Nephrolepis. Deze epifytenflora zorgt plaatselijk voor een hoog gehalte aan luchtvochtigheid, wat kieming van sporen van boomvarens stimuleert.

Door invasieve exoten uit het bos te weren en meer boomvarens terug te plaatsen in het wild, wordt het lokale microklimaat weer geschikt gemaakt voor verjonging. Door samen te werken met commerciële bedrijven, is het streven om endemische varensoorten te vermeerderen voor de lokale markt tegen een concurrerende prijs ten opzichte van uit het wild verzamelde planten. Eigenaren van privétuinen kunnen dan bijdragen aan het op peil houden van de genetische diversiteit van bedreigde boomvarenpopulaties in het wild.

Nieuwe boomvarensoorten voor de wetenschap

In het zuiden van Sri Lanka komen in de bergbossen nog diverse soorten boomvarens voor die nieuw zijn voor de wetenschap. Tot nog toe zijn slechts enkele exemplaren in het bos ontdekt, die morfologisch afwijken van al beschreven soorten. Hier zijn sporen van verzameld en uitgezaaid. Met de nieuw opgedane kennis tijdens de workshop kunnen nog onbeschreven soorten op grotere schaal vermeerderd worden om de ontwikkeling van sporen naar volwassen boomvaren beter te bestuderen.

De workshop kon gegeven worden met financiële steun van de Alberta Mennega Stichting en Universiteit Leiden. Voor 2027 hebben de counterparts uit Sri Lanka Miguel wederom uitgenodigd om een workshop te komen geven, dit keer om protocollen te helpen ontwikkelen voor andere bedreigde tropische varens.

Tekst: Barbara Gravendeel en Miguel Fernandez Voortman, Hortus botanicus Leiden
Beeld: Ranil Rajapaksha (leadfoto: Miguel Fernandez Voortman (tweede van rechts) met deelnemers aan workshop ‘varens zaaien’ op de universiteit van Peradeniya in Sri Lanka); Miguel Fernandez Voortman