Zeldzaam Glad biggenkruid gevonden op bijzondere plek in Amsterdam

Glad biggenkruid (Hypochaeris glabra) komt voor op kalkarme, humusarme en goed waterdoorlatende zandgrond. Door zijn grote lichtbehoefte kwam de soort in de akkers vooral aan de randen voor. Door de veranderde landbouwmethoden is Glad biggenkruid daar, buiten akkerreservaten, vrijwel verdwenen. In de duinen komt de soort in een tweede biotoop voor: schrale duingraslanden op (oppervlakkig) ontkalkt zand.

Glad biggenkruid is geen soort die regelmatig opduikt waar er kaal zand is. Hoewel de schaars begroeide zandvlakte van het Strandeiland sterk lijkt op het biotoop in de duinen, is het opgespoten zand rijk aan schelpengruis. Omdat schelpen uit kalk bestaan, is de verrassing van deze nieuw ontdekte populatie extra groot.

De ontdekking

De nieuwe populatie Glad biggenkruid werd ontdekt bij een inventarisatie door Colin Aalbers van Adviesbureau E.C.O. Logisch, in een voor publiek afgesloten terrein. Omdat er vlak bij de vindplaats bloemstroken zijn ingezaaid, is nagegaan of er zaden van de plantensoort in de zaadmengsels hebben gezeten. Volgens de leverancier is Glad biggenkruid niet in het zaadmengsel gebruikt. Het opgespoten zand komt uit het IJsselmeer en is losgekomen bij het verdiepen van de vaargeul tussen Urk en Den Oever. 

De plek is op 16 juli bezocht door stadsecologen Tienke Springer en Michiel Blaas van gemeente Amsterdam en Peter Wetzels van FLORON Groot-Amsterdam en KNNV-afdeling Amsterdam. Zij hebben bevestigd dat het inderdaad om het zeldzame Glad biggenkruid gaat.

Geschiedenis van Glad biggenkruid in Amsterdam

Ogenschijnlijk waren de opgespoten terreinen van het Westelijk Havengebied en die van de aan te leggen tuinsteden decennialang een ideaal gebied, maar toch is Glad biggenkruid daar nooit gevonden. Binnen de ring in Amsterdam is er maar één waarneming bekend uit 1905 in Watergraafsmeer. Pas in 2020 is op het talud van de Coentunnelweg (A8) bij Westzaan een kleine populatie aangetroffen. Daar handhaaft de soort zich in open, schraal grasland. Ook is één exemplaar in hetzelfde jaar in de berm van een fietspad in Waterland gevonden.

Glad biggenkruid verovert de duinen

In de duinen tekent zich een ander patroon af. Tot deze eeuw werd de soort sporadisch aangetroffen in de schrale duingraslanden waar de bodem ontkalkt is. Bij ontkalking wordt het kalk uit de bodem gespoeld door regenwater. Dit is een langdurig en natuurlijk proces, waardoor de bodem zuurder wordt en meer geschikt voor Glad biggenkruid. Vooral op Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog zijn er in de vorige eeuw veel waarnemingen bekend. Rond de eeuwwisseling veranderde de situatie. Er zijn sindsdien minder waarnemingen gedaan op de eilanden. Op Ameland en Schiermonnikoog werd Glad biggenkruid vrijwel niet waargenomen. Daarentegen neemt de soort in de duinen op het vasteland explosief toe, maar opvallend genoeg alleen in het kalkrijke deel. De toename is enorm: van 50 kilometerhokken in de laatste helft van de vorige eeuw naar meer dan 400 in deze eeuw. De verspreiding is aan het veranderen. Wellicht zijn de atypische vondsten in en rond Amsterdam daar een goed voorbeeld van.

Wat is de oorzaak?

Een verklaring is lastig te vinden. De verspreiding toonde in de duinen tot deze eeuw weinig verandering, terwijl de soort in de akkers vrijwel verdween. De toename van de stikstofdepositie en de daarop volgende herstelmaatregelen zoals maaien, afplaggen en begrazing leek geen invloed te hebben.

De snelle toename van Glad biggenkruid kan niet verklaard worden door het langzaam ontkalken van duingraslanden. De plant staat in Nederland ook niet bekend als een soort die buiten de duingebieden makkelijk nieuwe locaties weet te koloniseren. De vondst in IJburg is zeldzaam, maar wel de derde in de omgeving van Amsterdam in de laatste paar jaar.

De plant heeft geen uitgesproken behoefte aan stikstof, dus het huidige stikstofoverschot lijkt hierin niet van toepassing. Glad biggenkruid staat bekend als warmteminnend, waarbij warme zomers belangrijker zijn dan minder koude winters. Klimaatopwarming zou dus een verklaring kunnen zijn. Is Glad biggenkruid onder warmere omstandigheden wel een soort die zich sneller vestigt op opgespoten of anderzijds gecreëerde open zandbodem? En is het kalkgehalte wellicht van minder groot belang in het warmer wordende klimaat? In omliggende landen staat Glad biggenkruid meer te boek als een pionierssoort.

Kortom: een duidelijke oorzaak is vooralsnog niet te aan te wijzen. Hoe het ook zij, de vondst van Glad biggenkruid in IJburg is bijzonder. Amsterdamse floristen en stadsecologen houden hun ogen open voor eventuele nieuwe groeiplaatsen. Hopelijk kunnen nieuwe waarnemingen ons in de toekomst helpen aan een duidelijke verklaring van de vondsten van Glad biggenkruid in Amsterdam en de toename in kalkrijke duinen.

Tekst: Peter Wetzels, FLORON & KNNV
Beeld: Tienke Springer (leadfoto: vindplaats Glad biggenkruid in Amsterdam); Ed Stikvoort, Saxifraga; FLORON & NDFF; Peter Meininger, Saxifraga