Op 14 maart 2020 werd in de koelwateruitlaat van de kerncentrale van Borssele (Westerschelde) een opvallende vis gevangen tijdens een excursie van de Jeugdbond voor Natuur- en Milieustudie (JNM). Het was duidelijk een haringachtige. De vis vertoonde sterke gelijkenis met fint en elft. Het dier was ernstig beschadigd en stierf kort na vangst. Daarom werd het meegenomen voor nader onderzoek. Op basis van het hoge aantal kieuwboogaanhangsels werd de vis aanvankelijk als elft gedetermineerd.
Genetisch onderzoek
Voor eDNA-onderzoek zijn goede genetische referentiedatabases belangrijk. Omdat elft zeldzaam is en elk exemplaar waardevol genetisch referentiemateriaal oplevert, vroeg RAVON een weefselmonster op en stuurde dit naar het INBO-laboratorium in België voor DNA-analyse. De uitkomst was verrassend. Het bleek geen elft, maar een Noord-Amerikaanse haringachtige uit het geslacht Brevoortia. De soorten uit dit geslacht leven in kustwateren en estuaria en filteren, net als elft, plankton uit het water. De genetische analyse wees op twee mogelijke soorten waartoe dit individu kon behoren: Atlantische menhaden (Brevoortia tyrannus) en een nauw verwante soort uit de subtropische Golf van Mexico (Brevoortia patronus). Deze soorten zijn uiterlijk en voor het onderzochte DNA-fragment niet van elkaar te onderscheiden, maar ze verschillen in temperatuurgevoeligheid. De subtropische soort verdraagt geen lage watertemperaturen en zou de koude winter in de Westerschelde niet overleven. Daarom is geconcludeerd dat het om de Atlantische menhaden gaat.
Nieuwe soort voor Nederland en Europa
De vangst in de Westerschelde vormt de eerste zekere waarneming van de vissoort in Nederland en Europa. Het natuurlijke verspreidingsgebied van de Atlantische menhaden ligt langs de oostkust van Noord-Amerika. In de database GBIF staan ook waarnemingen bij Groenland en IJsland, afkomstig uit een Arctisch monitoringsprogramma (ASTI). Er is contact gezocht met betrokkenen, maar deze waarnemingen konden niet geverifieerd worden.
Zelf gezwommen of meegelift?
Hoe deze Atlantische menhaden in de Westerschelde beland is, is onduidelijk. De soort leeft in relatief ondiepe kustwateren en de populatie in Noord-Amerika neemt toe, wat de kans op zwervende individuen vergroot. Door klimaatveranderingen warmt het zeewater ten noorden van het huidige leefgebied op, waardoor mogelijk een noordelijke route opent door relatief ondiep water via Groenland, IJsland, langs het Britse continentaal plat de Noordzee in tot aan de Westerschelde. Een andere mogelijkheid is transport via ballastwater van schepen. Hoewel dit een bekende verspreidingsroute is voor mariene soorten, lijkt die hier minder waarschijnlijk. Atlantische menhaden zijn namelijk gevoelig voor stress. Ze overleven slecht in de extreme omstandigheden in ballasttanks, zoals een laag zuurstofgehalte en wisselende temperaturen.
Blijver of toevalstreffer?
Sinds 2020 zijn geen nieuwe exemplaren van Atlantische menhaden aangetroffen. Met bestaande eDNA-protocollen, waarbij vissen worden opgespoord op basis van DNA-sporen in het water, is Atlantische menhaden niet te onderscheiden van fint, die in de Westerschelde in grote aantallen voorkomt. Volwassen menhaden leven in open water en worden daardoor minder makkelijk gevangen. Als de soort zich zou vestigen, is de kans groot dat vooral jonge vissen opduiken in kust- en estuariumbemonsteringen. De omstandigheden in de Westerschelde, maar ook in andere Noordwest-Europese estuaria, lijken geschikt: voldoende voedsel, geschikte temperaturen en een geschikt leefgebied. Toch blijft het vooralsnog bij deze ene bijzondere vangst. Of het een eenmalige zwerver was, een via ballastwater meegelifte vis of een voorbode van meer, dat zal de toekomst moeten uitwijzen.
Meer informatie
- De ontdekking van de Atlantische menhaden in de Westerschelde is door onderzoekers van RAVON, INBO en JNM gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift BioInvasions Records. Het volledige artikel is te lezen en downloaden (pdf: 4,6 MB).
Tekst: Jelger Herder, RAVON; Rein Brys en David Halfmaerten, INBO; Rick Middelbos, JNM (Jongeren in de Natuur)
Beeld: Rick Middelbos (leadfoto: Atlantische menhaden (Brevoortia tyrannus)); Jelger Herder en collega's