Succesvol weidevogelbeheer draait om variatie, flexibiliteit en samenwerking
BoerenNatuurPraktijkervaringen uit verschillende regio’s laten zien dat maatwerk en flexibiliteit van beheer daadwerkelijk verschil kunnen maken. BoerenNatuur Rijn, Vecht & Venen in Midden-Nederland heeft de afgelopen jaren gewerkt aan een vernieuwde beheerstrategie, zo vertelde René Faber van het agrarisch collectief aan de ruim veertig deelnemers van de Kennisdag Open Grasland.
In die nieuwe strategie stond tussen 2016 en 2025 het stimuleren van beweiding en vernatting centraal, met als doel om betere leefomstandigheden te creëren voor weidevogels. Die aanpak heeft aantoonbare resultaten opgeleverd. Het beheerde areaal groeide van 2200 naar 3200 hectare. Het aandeel beweiding nam toe van 3 naar 8 procent, terwijl het aantal hectares plasdras verdrievoudigde.
Actuele ecologische kennis is essentieel
Volgens Faber begint succesvol weidevogelbeheer bij een goed onderbouwd verhaal. “Actuele ecologische kennis is essentieel: wat hebben soorten als kievit, grutto en scholekster nodig, en hoe moet het grasland eruitzien? Het is belangrijk dat niet alleen de medewerkers, maar ook de boeren begrijpen wat vogels nodig hebben en hoe beheermaatregelen daaraan bijdragen", stelt hij. Tegelijk is het belangrijk om eerlijk te zijn over de praktische gevolgen voor de bedrijfsvoering en de financiële kant. “Draagvlak ontstaat alleen als maatregelen uitvoerbaar zijn en er een passende vergoeding tegenover staat.”
Monitoring speelt een cruciale rol bij het succes van de aanpak van BoerenNatuur Rijn, Vecht & Venen. Door resultaten zichtbaar te maken en terug te koppelen in het veld, groeit het vertrouwen onder deelnemers. “Je stimuleert door te tellen en effecten te laten zien”, aldus Faber. “Succesvolle maatregelen spreken voor zich. Boeren zien direct wat werkt en waar bijsturing nodig is.” Dat maakt flexibel beheer mogelijk: inspelen op actuele omstandigheden in plaats van werken volgens vaste schema’s.
Beweiding als nieuwe sleutel
Een opvallende ontwikkeling is de inzet van beweiding. Waar vroeger vooral werd ingezet op uitgesteld maaien, blijkt beweiding beter aan te sluiten bij de behoeften van verschillende vogelsoorten én bij de praktijk van boeren. Lang gras is gunstig voor soorten als grutto en tureluur, terwijl kieviten juist korte, open vegetatie nodig hebben. Door vroeg in het seizoen te beweiden met daarna een rustperiode of door extensieve beweiding ontstaat geschikt kuikenland op het juiste moment. In combinatie met andere beheermaatregelen, zoals plasdrassen en aangepast maaibeheer, ontstaat een gevarieerd landschap waarin meerdere soorten kunnen gedijen.
Daarnaast experimenteert BoerenNatuur Rijn, Vecht & Venen met minder voorjaarsbemesting, het langer nat houden van plasdrassen en met plasdrassen later in het seizoen. Vooral jonge grutto’s profiteren daarvan, omdat ze makkelijker voedsel kunnen vinden in natte omstandigheden.
De kracht van variatie: de pilot Kuikenland
Ook in Groningen werkt een agrarisch collectief aan innovatieve oplossingen. Met de pilot Kuikenland richt BoerenNatuur Groningen West zich specifiek op het verbeteren van het leefgebied van weidevogels. Het werkgebied omvat 7000 hectare en telt jaarlijks zo’n 750 broedparen grutto’s.
De aanleiding voor de pilot was duidelijk, vertelt gebiedscoördinator Jaap van Gorkum van het collectief: eerdere projecten hadden onvoldoende effect. Uit de ecologische evaluatie van de WUR vorig jaar bleek dat minstens de helft van het beheer uit zwaardere maatregelen moet bestaan om de grutto echt een kans te geven. “Maar een goed werkend verdienmodel ontbreekt nog steeds”, stelt Van Gorkum. “Dus de vraag was wat we wél kunnen doen? Daar hebben we de pilot voor opgezet.”
De pilot Kuikenland kiest voor een praktische, veldgerichte benadering. Niet regels en schema’s staan centraal, maar wat er daadwerkelijk gebeurt in het veld. “Je moet het veld in, aanwezig zijn tijdens het seizoen en de vogels laten bepalen wat nodig is. Dat is de kern van deze pilot.” Boeren en veldmedewerkers volgen de vogels gedurende het seizoen en passen het beheer daarop aan. Het uitgangspunt is simpel: bied voldoende variatie aan, en de vogels kunnen zelf kiezen wat ze nodig hebben.
Een belangrijk instrument is de mozaïektoeslag. Boeren die verschillende maatregelen combineren, zoals rustperiodes, plasdrassen, beweiding en kruidenrijk grasland, ontvangen een vergoeding per hectare. Dit maakt het aantrekkelijker om variatie aan te brengen in het beheer. “Met zo’n mozaïektoeslag heb je iets concreets om het gesprek met boeren aan te gaan”, legt Van Gorcum uit.
Kerngebieden en schil
De pilot werkt met een indeling in kerngebieden en een omliggende schil. In de kern ligt de nadruk op maximale variatie en zwaar beheer, vaak op relatief natte percelen die al jaar en dag door weidevogels worden gebruikt. Hier worden maatregelen gecombineerd om optimale omstandigheden te creëren voor de weidevogels. Daaromheen ligt de schil, waar met lichtere maatregelen wordt ingespeeld op de behoeften van weidevogelgezinnen. Dit kan bijvoorbeeld aangepaste beweiding of gerichte nestbescherming zijn.
"Opvallend is dat niet alle percelen met zwaar beheer automatisch succesvol zijn. Soms ontbreken daar juist nesten of kuikens. Dat onderstreept het belang van variatie en maatwerk", legt Van Gorkum uit. Overgangen tussen verschillende typen beheer blijken vaak bijzonder waardevol. Juist daar worden veel kuikens waargenomen.
Samen werken in het veld
Een belangrijk onderdeel van de pilot is intensieve samenwerking. Veldmedewerkers en boeren overleggen in het broedseizoen bijna wekelijks over de situatie op perceelniveau. Waar zitten de kuikens? Welke aanpassingen zijn nodig? Deze korte lijnen maken het mogelijk om snel in te spelen op veranderingen. Digitale hulpmiddelen ondersteunen dit proces. Met een app worden gegevens vastgelegd over kuikens, vegetatiestructuur en graslengte. Deze informatie levert waardevolle inzichten op en helpt om het beheer verder te verbeteren.
"Het succes van de aanpak hangt sterk samen met communicatie", stelt Van Gorkum. "Door regelmatig met boeren in gesprek te gaan en het belang van mozaïekbeheer uit te leggen, groeit het begrip en de betrokkenheid. Variatie wordt zo niet alleen een ecologisch principe, maar ook een gezamenlijk gedragen strategie."
Monitoring als fundament
"Naast beheermaatregelen speelt monitoring én samenwerking een steeds grotere rol in het succes van weidevogels", zegt Arjan van Duijvenboden van DNatuur op de Kennisdag. "Tellingen van weidevogels leveren niet alleen data op, maar vergroten ook de betrokkenheid van boeren en vrijwilligers."
Deze tellingen maken inzichtelijk waar vogels zich bevinden en hoe succesvol het broedseizoen verloopt. Op basis van deze data kunnen beheermaatregelen worden aangepast, soms zelfs op het laatste moment. Dat vraagt om flexibiliteit, maar levert ook betere resultaten op.
De gegevens zijn bovendien belangrijk voor verantwoording. Ze laten zien wat er gebeurt met beschikbare middelen en welke effecten worden bereikt. Steeds meer organisaties kiezen ervoor om hun resultaten openbaar te maken, wat bijdraagt aan transparantie en vertrouwen. “Maar we zijn als collectieven vaak nog te bescheiden”, vindt Van Duijvenboden. “We mogen vaker laten zien wat er goed gaat.”
Van individueel naar gezamenlijk
Waar vogeltellingen vroeger vooral door vrijwilligers werden uitgevoerd, is er nu meer aandacht voor professionalisering. Tegelijk groeit de samenwerking tussen boeren en veldmedewerkers. Door samen in het veld te werken, ontstaat wederzijds begrip en respect.
Het sociale aspect blijkt daarbij minstens zo belangrijk als de ecologische kennis. “Als collectief laat je zien dat boeren er niet alleen voor staan en dat we weidevogelbeheer serieus nemen”, aldus Van Duijvenboden. Agrarisch natuurbeheer is vrijwillig, maar niet vrijblijvend. Het vraagt om betrokkenheid, inzet en samenwerking.
Inspelen op veranderingen
De omstandigheden in het veld veranderen voortdurend. Klimaat, predatie en landbouwpraktijken hebben allemaal invloed op weidevogels. Zo lijkt het gedrag van grutto’s zich volgens Van Duijvenboden aan te passen, mogelijk door toenemende predatie. Nesten worden minder zichtbaar, en de grutto's lijken het broedseizoen te verschuiven. Dat vraagt om aanpassingen in het beheer, zoals doorgaan met natuurbeheer na half juni. Om kuikenoverleving te bevorderen is men daar nu bewuster mee bezig. Alleen zo blijft het land geschikt voor opgroeiende kuikens.
Data en maatwerk
"Moderne technieken maken het mogelijk om steeds gerichter te werken", vertelt Van Duijvenboden. "Met behulp van GIS-kaarten en data-analyse kunnen hotspots worden geïdentificeerd en maatregelen beter worden afgestemd op specifieke locaties". Vooral in droge jaren is dit belangrijk. Dan moet goed worden gekeken of er nog voldoende natte gebieden beschikbaar zijn. Plasdrassen spelen daarin een sleutelrol.
De ervaringen uit verschillende regio’s laten een duidelijke lijn zien. Succesvol weidevogelbeheer draait om variatie, flexibiliteit en samenwerking. Door verschillende maatregelen te combineren en continu af te stemmen op wat er in het veld gebeurt, ontstaat een landschap waarin vogels weer kansen krijgen. Boeren spelen daarin een centrale rol. De juiste ondersteuning, kennis en vergoedingen stellen boeren in staat om een grote bijdrage te leveren aan een weidevogelrijk landschap. Monitoring en samenwerking zorgen ervoor dat deze inzet zichtbaar en continu wordt verbeterd.
Tekst: Pieter Verbeek, BoerenNatuur
Beeld: Annemieke Dunnink, BoerenNatuur; Pieter Verbeek